Nikoh shartnomasi: tuzish tartibi va narxi ·«Davlat boji toʻgʻrisida» qonun (ZRU-600) — lex.uz ·Bolalar nafaqasi: miqdorlar va ariza
Qisqa javob: Oila kodeksi — 1998-yil 30-aprelda qabul qilingan va 1998-yil 1-sentyabrdan amalda boʻlgan qonun hujjati. U 8 boʻlim, 30 bob va 238 moddadan iborat hamda nikoh, er-xotin mol-mulki, nikoh shartnomasi, ajratish, bolalar huquqi, aliment va FHDYo yozuvlarini tartibga soladi. Matnga doimiy oʻzgartirish kiritiladi: lex.uz dagi eng oxirgi tahrir sanasi — 2026-yil 12-sentyabr.
Tezkor javoblar
Qabul qilingan
1998-yil 30-aprel, kuchga kirgan 1998-yil 1-sentyabrdan.
Hajmi
8 boʻlim, 30 bob, 238 modda.
Oxirgi tahrir
lex.uz roʻyxatiga koʻra 2026-yil 12-sentyabr.
Nikoh yoshi
18 yil, hokim bir yilga kamaytirishi mumkin (15-modda).
Mol-mulk
Nikoh davridagisi umumiy birgalikdagi mulk, ulushlar teng (23 va 28-moddalar).
Aliment
1/4, 1/3 yoki 1/2 daromad, bolaga eng kam ish haqining 26,5 foizidan kam emas (99-modda).
Kodeks qanday tuzilgan
Kerakli moddani tez topish uchun avval boʻlimni aniqlash qulay. Boʻlimlar quyidagicha.
I boʻlim. Umumiy qoidalar (1-12-moddalar)
Qonunchilik vazifalari, ayol va erkakning teng huquqliligi, oilani muhofaza qilish, koʻp bolali oilalarni ijtimoiy muhofaza qilish, mahalliy urf-odatlarning qoʻllanilishi, oilaviy huquqlarni himoya qilish va daʼvo muddati.
II boʻlim. Nikoh (13-56-moddalar)
Olti bob: nikoh tuzish tartibi va shartlari, er-xotinning shaxsiy huquqlari, mulkiy huquq va majburiyatlari, mol-mulkning shartnomaviy tartibi (nikoh shartnomasi), nikohning tugatilishi, nikohning haqiqiy emasligi.
III boʻlim. Qon-qarindoshlik va nasl-nasab (57-64-moddalar)
Qarindoshlik va qudachilik, bolaning nasl-nasabini belgilash, otalikni sud tartibida aniqlash va otalikka (onalikka) qarshi daʼvo.
IV boʻlim. Ota-ona va voyaga yetmagan bolalar (65-95-moddalar)
Bolaning oilada yashash, ota-ona bilan muloqot qilish, himoyalanish va fikrini bildirish huquqi; ota-onaning tarbiya va taʼlim majburiyatlari; ota-ona huquqidan mahrum qilish va uni cheklash; ota-ona va bolalarning mulkiy munosabatlari.
V boʻlim. Aliment majburiyatlari (96-147-moddalar)
Besh bob: ota-ona va bolalarning aliment huquqi, er-xotin va sobiq er-xotinning aliment majburiyatlari, qarindoshlar majburiyatlari, aliment toʻlash toʻgʻrisidagi kelishuv, aliment toʻlash va undirish tartibi.
VI boʻlim. Bolalarni muqobil joylashtirish (148-200-moddalar)
Yetim va ota-ona qaramogʻidan mahrum bolalarni aniqlash va joylashtirish, farzandlikka olish, vasiylik va homiylik.
VII boʻlim. FHDYo yozuvlari (201-233-moddalar)
Fuqarolik holati dalolatnomalari: tugʻilish, nikoh tuzish, nikohdan ajratish, oʻlim yozuvlari, familiya, ism va otasining ismini oʻzgartirish, yozuvlarni tiklash va bekor qilish.
VIII boʻlim. Chet el fuqarolari (234-238-moddalar)
Chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning oilaviy munosabatlardagi huquqlari, Oʻzbekiston hududidan tashqarida tuzilgan nikohlarni tan olish, ajratish, farzandlikka olish.
Rasmiy matn, tahrirlar va PDF
Kodeksning rasmiy matni Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasida — lex.uz saytida. Ikki tilda ochiladi: oʻzbek tilida lex.uz/uz/docs/104720, rus tilida lex.uz/ru/docs/104723. Sahifa boshida toʻliq mundarija bor, modda nomiga bosilsa matnga oʻtadi.
Sahifa yuqorisida hujjat tahrirlari sanalari roʻyxati turadi. 2026-yilda uchta sana bor: 2-iyul, 14-avgust va 12-sentyabr — oxirgisi joriy tahrir. Modda yonida «Oldingi tahrirga havola» yozuvi koʻrinsa, demak shu moddaga oʻzgartirish kiritilgan va eski variantni ham koʻrish mumkin.
Nikoh: yoshi, tartibi va tibbiy koʻrik
13-modda
Nikoh FHDYo organlarida tuziladi. Diniy marosim boʻyicha tuzilgan nikohning huquqiy ahamiyati yoʻq. Qayd etish ariza berilgan kundan bir oy oʻtgach, ikki tomonning shaxsan hozirligida.
14-modda
Nikoh tuzishning ixtiyoriyligi: majburlab tuzilgan nikoh sud tomonidan haqiqiy emas deb topiladi (53-modda).
15-modda
Nikoh yoshi — 18 yil. Uzrli sabab va alohida hollarda tuman yoki shahar hokimi bir yildan oshmagan muddatga kamaytirishi mumkin.
16-modda
Nikoh tuzishga monelik qiladigan holatlar: mavjud nikoh, yaqin qarindoshlik, muomalaga layoqatsizlik.
17-modda
Tibbiy koʻrik davlat sogʻliqni saqlash muassasalarida bepul. Hajmi VM ning 2003-yil 25-avgustdagi 365-son qarori bilan belgilangan.
20-modda
Familiya tanlash huquqi: umumiy familiya olish yoki oʻz familiyasida qolish.
Nikoh guvohnomasi 215-moddada, nikoh qayd etish uchun topshiriladigan hujjatlar 213-moddada, nikoh qayd etiladigan joy va vaqt 212-moddada koʻrsatilgan.
Er-xotin mol-mulki: qaysi modda nimani belgilaydi
23-modda. Umumiy birgalikdagi mulk
Nikoh davrida orttirilgan mol-mulk, shuningdek nikohdan oldin umumiy mablagʻ hisobidan olingani — umumiy birgalikdagi mulk, qonun yoki nikoh shartnomasida boshqacha qoida boʻlmasa. Uy ishlari bilan shugʻullangan tomon ham teng huquqli.
24-modda. Egalik, foydalanish va tasarruf
Huquqlar teng. Bir tomon umumiy mol-mulkni tasarruf etayotganda ikkinchi tomonning roziligi bilan ish koʻrayotgani taxmin qilinadi. Oʻz nomiga rasmiylashtirilgan umumiy koʻchmas mulkni tasarruf etish uchun esa ikkinchi tomonning notarial tasdiqlangan roziligi kerak.
25-modda. Har bir turmush oʻrtogʻining mulki
Nikohdan oldin tegishli boʻlgan, nikoh davrida hadya, meros yoki boshqa tekin bitim boʻyicha olingan mol-mulk — oʻz mulki. Lekin umumiy mablagʻ yoki ikkinchi tomonning mehnati hisobidan qiymati sezilarli oshirilgan boʻlsa (kapital taʼmir, rekonstruksiya), sud uni birgalikdagi mulk deb topishi mumkin.
26-modda. Shaxsiy foydalanish buyumlari
Kiyim-kechak va shunga oʻxshash buyumlar umumiy mablagʻdan olingan boʻlsa ham ulardan foydalangan tomonning xususiy mulki. Istisno — zeb-ziynat buyumlari va boshqa hashamat buyumlari.
27-modda. Umumiy mol-mulkni boʻlish
Boʻlish nikoh davrida ham, u bekor qilingandan keyin ham mumkin. Kelishuv boʻyicha boʻlinadi, istasalar notarial tasdiqlanadi; nizo boʻlsa — sud. Bolalar uchun olingan buyumlar boʻlinmaydi va bolalar yashayotgan tomonga kompensatsiyasiz oʻtadi. Nikohi bekor qilinganlar uchun daʼvo muddati — uch yil.
28-modda. Ulushlarni belgilash
Ulushlar teng, nikoh shartnomasida boshqacha belgilanmagan boʻlsa. Sud bolalar manfaati yoki eʼtiborga loyiq sabab bilan tenglikdan chetga chiqishi mumkin. Umumiy qarzlar ulushlarga mutanosib boʻlinadi.
29-36-moddalar. Nikoh shartnomasi
6-bob butunlay shartnomaviy tartibga bagʻishlangan: taʼrif, tuzish va kuchga kirish, mazmun va taqiqlar, oʻzgartirish va bekor qilish, haqiqiy emas deb topish, haq undirish, kreditorlarga xabar berish majburiyati. Batafsil: nikoh shartnomasi sahifasi.
Nikohdan ajratish: sud va FHDYo
38-moddaning qoidasi oddiy: ajratish sud tartibida, faqat 42 va 43-moddalardagi hollarda FHDYo da.
42-modda. FHDYo, oʻzaro rozilik bilan
Er-xotinning ajratishga oʻzaro roziligi bor va umumiy voyaga yetmagan bolalari yoʻq boʻlsa. Taʼminot yoki mol-mulkni boʻlish boʻyicha nizo boʻlsa, sudga murojaat qilinadi.
43-modda. FHDYo, bir tomon arizasi bilan
Bolalar bor-yoʻqligidan qatʼi nazar, agar ikkinchi tomon bedarak yoʻqolgan, ruhiy kasallik sababli muomalaga layoqatsiz deb topilgan yoki kamida uch yilga ozodlikdan mahrum etilgan boʻlsa.
41-modda. Sudning asosi
Nikoh sud er-xotinning keyingi birga hayoti va oilani saqlash imkonsiz boʻlganini aniqlasa bekor qilinadi.
39-modda. Erga taqiq
Er xotinining roziligisiz xotini homilador boʻlgan vaqtda va bola tugʻilganidan keyin bir yil davomida ajratish ishini qoʻzgʻata olmaydi.
44-modda. Sud nimani hal qiladi
Ajratish toʻgʻrisida qaror chiqarayotganda sud bolalar, taʼminot va mol-mulk masalalarini ham hal qiladi.
47-modda. Qachon tugaydi
Nikohning tugash payti: sud tartibida ajratilganda — qaror qonuniy kuchga kirgan paytdan.
Aliment: miqdorlari va tartibi
Aliment kodeksning eng katta boʻlimi — V boʻlim, 96-147-moddalar.
96-modda
Ota-onalar voyaga yetmagan bolalarini taʼminlashi shart. Ixtiyoriy bajarmaganlardan aliment sud qarori yoki sud buyrugʻi bilan undiriladi. 14 yoshga toʻlgan bola va vasiylik organi ham daʼvo qoʻzgʻatishga haqli.
99-modda
Bir bolaga daromadning toʻrtdan biri, ikki bolaga uchdan biri, uch va undan ortigʻiga yarmi. Har bir bolaga eng kam ish haqining 26,5 foizidan kam boʻlmasligi shart — 2026-yilda kamida 360 400 soʻm.
103-modda
Bolalarni taʼminlash boʻyicha qoʻshimcha xarajatlar: alohida holatlarda ular ham undiriladi.
117-119-moddalar
Er-xotinning oʻzaro taʼminlash majburiyati va ajratishdan keyin sobiq turmush oʻrtogʻining taʼminot olish huquqi, sud tartibida undiriladigan miqdor.
17-bob
Aliment toʻlash toʻgʻrisidagi kelishuv (130-134-moddalar) — sudga bormasdan yozma kelishuv tuzish yoʻli. Uni notarial tasdiqlash uchun davlat boji olinmaydi.
116-modda
Aliment toʻlashdan bosh tortish uchun javobgarlik. Qarzdorlikni undirish 139 va 140-moddalarda.
Bolalar uchun davlat nafaqalari esa Oila kodeksi bilan emas, alohida qoidalar bilan belgilanadi — miqdorlar va ariza tartibi bolalar nafaqasi sahifasida.
Bolalar huquqi, farzandlikka olish va vasiylik
IV boʻlim bolaning shaxsiy huquqlaridan boshlanadi: oilada yashash va tarbiyalanish (65-modda), ota-ona va qarindoshlar bilan muloqot (66-modda), himoyalanish (67-modda), oʻz fikrini bildirish (68-modda), ism, otasining ismi va familiyaga ega boʻlish (69-modda).
Ota-onaning huquq va majburiyatlari 71-78-moddalarda, ota-ona huquqidan mahrum qilish 79-82-moddalarda, huquqni cheklash 83-86-moddalarda, bolaning hayoti yoki sogʻligʻiga bevosita xavf tugʻilganda uni olib qoʻyish 87-moddada.
VI boʻlimda farzandlikka olish (20-bob, 151-moddadan boshlab: kim farzandlikka oluvchi boʻlishi mumkin, farzandlikka olish sirini saqlash, roziliklar) va vasiylik hamda homiylik (21-bob) tartibga solingan.
FHDYo yozuvlari: tugʻilish, nikoh, ajratish, oʻzgartirish
VII boʻlim fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etishga bagʻishlangan — bu hujjatlar bilan ishlaganda eng koʻp kerak boʻladigan qism.
Tugʻilish
205-211-moddalar: qayd etish tartibi va muddatlari, topshiriladigan hujjatlar, ota-onani yozish, otalik bir vaqtda belgilanganda qayd etish.
Nikoh
212-217-moddalar: qayd etish joyi va vaqti, hujjatlar, familiya tanlash, nikoh guvohnomasi, alohida hollar.
Ajratish
218-222-moddalar: oʻzaro rozilik bilan va bir tomon arizasi bilan qayd etish, familiyalar, guvohnoma va hujjatlardagi belgilar.
Oʻlim
223-225-moddalar: qayd etish tartibi, alohida hollar, topshiriladigan hujjatlar.
Ism oʻzgartirish
226-227-moddalar: familiya, ism va otasining ismini oʻzgartirish boʻyicha arizani koʻrish tartibi va oqibatlari.
Tuzatish va tiklash
228-233-moddalar: dalolatnoma yozuvlarini oʻzgartirish, tuzatish, toʻldirish, tiklash va bekor qilish.
Ariza va hujjat shakllari boʻyicha bizda alohida sahifalar bor: ariza namunalari va hujjat konstruktori.
Подробно по-русски
Что такое Семейный кодекс Узбекистана и какая редакция действует
Семейный кодекс Республики Узбекистан принят 30 апреля 1998 года и введён в действие с 1 сентября 1998 года. Он состоит из 8 разделов, 30 глав и 238 статей и регулирует брак, имущественные отношения супругов, брачный договор, расторжение брака, права детей, алименты, формы устройства детей, оставшихся без попечения родителей, регистрацию актов гражданского состояния и семейные отношения с участием иностранцев.
Текст меняется часто. В списке редакций на lex.uz только за 2026 год три даты — 2 июля, 14 августа и 12 сентября; последняя и есть действующая редакция. Поэтому любую конкретную статью имеет смысл читать на официальном сайте, а не в скачанном когда-то файле.
Официальные адреса: узбекский текст — lex.uz/uz/docs/104720, русский — lex.uz/ru/docs/104723. Готового PDF на lex.uz нет: если нужен файл, страницу печатают в PDF через Ctrl+P.
Брак: возраст, порядок, медобследование
Брачный возраст для мужчин и женщин — восемнадцать лет (статья 15, в редакции закона ЗРУ-558 от 28.08.2019). При уважительных причинах и в исключительных случаях — беременность, рождение ребёнка, эмансипация несовершеннолетнего — хоким района или города по месту государственной регистрации брака может снизить брачный возраст, но не более чем на один год.
Брак заключается в органах ЗАГС; брак, заключённый по религиозному обряду, правового значения не имеет (статья 13). Регистрация производится при личном присутствии обоих по истечении месяца со дня подачи заявления; при уважительных причинах срок сокращают, при особых обстоятельствах (беременность, рождение ребёнка, болезнь одной из сторон) брак может быть заключён в день подачи заявления.
Медицинское обследование вступающих в брак проводится в учреждениях государственной системы здравоохранения бесплатно; объём и порядок установлены Положением, утверждённым постановлением Кабинета Министров № 365 от 25.08.2003. Для лиц старше пятидесяти лет и при особых обстоятельствах обследование проводится с их согласия (статья 17).
Имущество супругов и брачный договор
Имущество, нажитое в браке, а также приобретённое до регистрации на общие средства будущих супругов, — общая совместная собственность (статья 23), если законом или брачным договором не предусмотрено иное. Сюда входят доходы от труда, предпринимательства и интеллектуальной деятельности, пенсии и пособия без целевого назначения, купленные на общие доходы движимые и недвижимые вещи, ценные бумаги, вклады и доли в капитале — независимо от того, на чьё имя оформлено. Супруг, занятый домашним хозяйством или не имевший дохода по уважительным причинам, имеет равные права.
Имущество до брака, а также полученное в дар или по наследству — собственность этого супруга (статья 25), но может быть признано совместным при значительном увеличении стоимости за счёт общих средств или труда другого супруга. Вещи индивидуального пользования — частная собственность того, кто ими пользовался, кроме драгоценностей и предметов роскоши (статья 26).
Раздел возможен и в браке, и после развода, по соглашению (по желанию — нотариальному) либо через суд; доли признаются равными, если брачным договором не установлено иное, а общие долги распределяются пропорционально долям (статьи 27 и 28). К требованиям о разделе после расторжения брака применяется трёхлетний срок исковой давности. Договорному режиму имущества посвящена глава 6 — статьи 29-36; подробный разбор на отдельной странице: брачный договор.
Важная практическая норма из статьи 24: для сделки по распоряжению общим недвижимым имуществом, оформленным на имя одного из супругов, требуется нотариально удостоверенное согласие другого супруга.
Расторжение брака и алименты
По общему правилу развод происходит в судебном порядке, а через ЗАГС — только в случаях статей 42 и 43 (статья 38). Статья 42: взаимное согласие супругов, не имеющих общих несовершеннолетних детей. Статья 43: по заявлению одного из супругов независимо от наличия детей, если другой признан судом безвестно отсутствующим, признан недееспособным вследствие психического расстройства или осуждён к лишению свободы на срок не менее трёх лет. При споре о детях, разделе общего имущества или содержании нуждающегося нетрудоспособного супруга дело идёт в суд.
Суд расторгает брак, если установит, что дальнейшая совместная жизнь супругов и сохранение семьи стали невозможными (статья 41). Отдельное ограничение для мужа: без согласия жены он не может возбуждать дело о расторжении брака во время её беременности и в течение года после рождения ребёнка (статья 39).
Алименты на несовершеннолетних детей при отсутствии соглашения взыскиваются судом в размере одной четверти на одного ребёнка, одной трети на двух, половины заработка и иного дохода на трёх и более; размер может быть уменьшен или увеличен судом с учётом материального и семейного положения сторон. При этом на каждого ребёнка алименты не могут быть меньше 26,5 процента минимального размера оплаты труда (статья 99) — при МРОТ 1 360 000 сум это минимум 360 400 сум. Альтернатива суду — соглашение об уплате алиментов (глава 17), за нотариальное удостоверение которого госпошлина не взимается.
Muhokama
Maqola mavzusi boʻyicha savol bering yoki oʻz tajribangizni yozing. Javobni shu yerda beramiz.