Milliy sertifikat esse: talablar va namuna tuzilma
Ona tili va adabiyot testining oxirgi, 45-topshirigʻi — esse. Agentlik uni 12 band boʻyicha, jami 24 ballik mezon bilan tekshiradi. Quyida rasmiy talablar, har bir bandda ball qanday kamayishi va essening ishlaydigan tuzilmasi.
Baholash mezoniNamuna tuzilma
Biz Bilim va malakalarni baholash agentligi emasmiz. Rasmiy mezon va yoʻriqnoma agentlik sahifasida.
Ma'lumot agentlik hujjatlaridan, 14.11.2026 holatiga. Namuna tuzilma — bizniki, rasmiy topshiriq emas.
Ona tili va adabiyot milliy sertifikatida esse — 45-topshiriq. U publitsistik uslubda, lotin yozuvida yoziladi va uch qismdan iborat boʻladi: kirish, asosiy qism, xulosa. Asosiy qismda berilgan vaziyat yuzasidan ikki xil qarash dalillar bilan yoritiladi va oʻz fikringiz aytiladi. Agentlik mezoni 12 band, har biri 0-2 ball, jami 24 ball. 100 soʻzdan kam, koʻchirilgan yoki mavzuga mos boʻlmagan esse tekshirilmaydi va 2 ball oladi. Quyida mezon jadvali va oʻzimiz tuzgan namunaviy tuzilma — tayyor esse matni emas.
Uslub — fikr-mulohazalar publitsistik uslubda bayon qilinadi.
Til — mantiqiy izchil, adabiy til me'yorlariga amal qilgan holda; lotin yozuvidagi oʻzbek alifbosida.
Vaziyat — berilgan vaziyat matni aynan koʻchirilmaydi.
Tuzilma — kirish, asosiy qism va xulosa; reja tuzilmaydi, epigraf qoʻyilmaydi.
Mazmun — vaziyat yuzasidan ikki qarash va shaxsiy qarash asosiy qismda, har bir qarash dalillanadi.
12 bandli baholash mezoni
Guruh
Band
2 ball uchun
0 ball qachon
Topshiriq talablari
1. Uslub
Toʻliq publitsistik
Toʻliq soʻzlashuv uslubida
2. Qarashlar
Ikki qarash va shaxsiy fikr toʻla yoritilgan
Qarashlar yoritilmagan
3. Dalillar
Har ikki qarash dalillangan
Hech biri dalillanmagan
Matn yaxlitligi
4. Tarkib
Kirish, asosiy qism, xulosa toʻla
Faqat bitta qism yuza
5. Mantiqiy qurilish
Xato yoʻq, xatboshilarga ajratilgan
7+ xato yoki xatboshi yoʻq
6. Izchillik
Fikr takrori yoʻq
7+ takror
Savodxonlik
7. Imlo
Xato yoʻq
7+ xato
8. Punktuatsiya
Xato yoʻq
7+ xato
Uslubiyat
9. Qoʻshimchalar
Xato yoʻq
7+ xato
10. Soʻz qoʻllash
Uslubiy xato yoʻq
7+ xato
Lugʻat boyligi
11. Leksik xilma-xillik
Tasviriy ifoda, barqaror birikmalar oʻrinli
Ular ishlatilmagan
12. Nutq sofligi
Sheva, vulgarizm, varvarizm, parazit soʻz yoʻq
7+ holat, gʻalizlik bor
10-banddagi «soʻz qoʻllash bilan bogʻliq uslubiy xatolar»: soʻzni notoʻgʻri qoʻllash, noʻorin takrorlash, ortiqcha qoʻllash, tushirib qoldirish, bogʻlovchi va kiritmalardagi xato.
Xatolar soni va ball
5-10 va 12-bandlarda ball xatolar soniga qarab bir xil shkalada kamayadi:
Xato / holat soni
Ball (band uchun)
0
2
1-2
1,5
3-4
1
5-6
0,5
7 va undan koʻp
0
Misol: imloda 2 ta va punktuatsiyada 3 ta xato boʻlsa, 7 va 8-bandlardan 4 ball oʻrniga 2,5 ball olinadi. Shuning uchun oxirgi 5 daqiqani faqat tekshirishga qoldirish oʻzini oqlaydi.
0 va 2 ball holatlari
Holat
Natija
Esse yozilgan, lekin mavzuga mos emas
Tekshirilmaydi, jami 2 ball
Boshqa manbadan koʻchirilgan
Tekshirilmaydi, jami 2 ball
100 soʻzdan kam
Tekshirilmaydi, jami 2 ball
Faqat kirish qismi yozilgan
Jami 0 ball
Toʻliq kirill alifbosida
Jami 0 ball
Esse joyi boʻsh qolgan
Jami 0 ball
Kirill alifbosida yozilgan esse 0 ball oladi. Lotin yozuviga oʻtishda oʻ, gʻ, sh, ch, ng va tutuq belgisini toʻgʻri yozish 7-band (imlo) uchun ham muhim.
Namunaviy tuzilma (bizning misolimiz)
Quyidagi vaziyat va reja — oʻzimiz tuzgan mashq, rasmiy topshiriq emas. Maqsad — mezondagi 2-4-bandlarni qanday «yopish»ni koʻrsatish.
Vaziyat (mashq): Ba'zilar maktab oʻquvchilariga darsda telefon ishlatishni butunlay taqiqlash kerak deydi. Boshqalar esa telefonni oʻqish vositasi sifatida foydalanishga ruxsat berish kerak, deb hisoblaydi.
Qism
Mazmun
Taxminiy hajm
Kirish
Muammo: texnologiya va diqqat. Nega bu bahs dolzarb — 2-3 gap
30-40 soʻz
Asosiy qism, 1-xatboshi
Birinchi qarash (taqiqlash) va dalil: chalgʻish, ijtimoiy tarmoqlar
40-50 soʻz
Asosiy qism, 2-xatboshi
Ikkinchi qarash (ruxsat berish) va dalil: elektron lugʻat, tezkor ma'lumot
40-50 soʻz
Asosiy qism, 3-xatboshi
Oʻz qarashingiz: masalan, oʻqituvchi nazoratida, aniq vazifa uchun
30-40 soʻz
Xulosa
Fikrni umumlashtirish, savol yoki taklif bilan yakun
20-30 soʻz
Foydali bogʻlovchi iboralar: «bir tomondan … ikkinchi tomondan», «bu fikr tarafdorlari … deb hisoblaydi», «buning isboti sifatida», «menimcha», «xulosa qilib aytganda». Ularni har esseda takrorlab, bir xil qolip yaratmang — 6 va 10-bandlarda takror uchun ball kamayadi.
Soʻz hisoblagich
Mashq essengizni joylashtiring: soʻzlar soni va 100 soʻzlik chegara tekshiriladi. Kirill harflari topilsa, ogohlantirish chiqadi. Matn brauzerdan tashqariga yuborilmaydi.
0soʻzMatn kiriting
Ko'p beriladigan savollar
Milliy sertifikat essesi qaysi topshiriq va necha ball?
Ona tili va adabiyot testi 45 topshiriqdan iborat, umumiy vaqt 180 daqiqa; 45-topshiriq — «yozma savodxonlik», ya'ni esse. U 12 band boʻyicha baholanadi, har bir band 0 dan 2 ballgacha (0,5 qadam bilan), jami 24 ball. Esse ballining sertifikatdagi umumiy ballga qanday qoʻshilishi alohida hisoblash qoidasiga bogʻliq.
Esse necha soʻzdan iborat boʻlishi kerak?
Mezonda pastki chegara aniq: 100 soʻzdan kam boʻlsa, esse tekshirilmaydi va jami 2 ball qoʻyiladi. Yuqori chegara mezonda koʻrsatilmagan, lekin ikki qarash, dalillar, oʻz fikr va xulosani yoritish uchun amalda 150-250 soʻz yetarli. Uzunlik bilan birga xatolar soni ham oshishini unutmang.
Esse qaysi uslubda yoziladi?
Publitsistik (ilmiy-ommabop) uslubda. Yoʻriqnomaga koʻra, boshqa uslub elementlari matnning uchdan bir qismigacha uchrasa — «uslubdan chekinilgan», uchdan ikki qismida uchrasa — «qisman publitsistik» deb baholanadi. Toʻliq badiiy uslub 0,5 ball, toʻliq soʻzlashuv uslubi 0 ball oladi (1-band).
«Ikki qarash» nima degani?
Topshiriqdagi vaziyat yuzasidan ikki xil qarash bayon qilinadi va har biri dalil bilan asoslanadi, keyin talabgor oʻz shaxsiy qarashini aytadi. Bu uchalasi asosiy qismda boʻlishi kerak. Faqat oʻz fikringizni yozib, ikki qarashni yoritmasangiz, 2-bandda 0 ball olasiz.
Qachon esse umuman tekshirilmaydi?
Mezonda ikki guruh bor. 2 ball qoʻyiladi: esse mavzuga mos boʻlmasa, boshqa manbadan koʻchirilgan boʻlsa yoki 100 soʻzdan kam boʻlsa. 0 ball qoʻyiladi: faqat kirish qismi yozilgan boʻlsa, matn toʻliq kirill alifbosida boʻlsa yoki javoblar varaqasidagi esse joyi boʻsh qolsa.
Reja yoki epigraf yozsa boʻladimi?
Yoʻq. Mezondagi talablarda aniq yozilgan: esse uchun reja tuzilmaydi, epigraf qoʻyilmaydi. Shuningdek, berilgan vaziyat matnini aynan koʻchirish ham taqiqlangan — uni oʻz soʻzingiz bilan qisqa eslatib oʻting.
Keltirilgan sana yoki ism notoʻgʻri boʻlsa ball kesiladimi?
Yoʻriqnomada ekspert talabgor keltirgan sana, joy nomi, shaxs nomi va manbaning toʻgʻriligini tekshirmasligi yozilgan. Lekin dalil vaziyatga mos kelmasa, 3-bandda ball kamayadi. Ya'ni dalilning aniqligidan koʻra uning qarashni asoslashi muhimroq.
Imlo xatolari ballga qanday ta'sir qiladi?
Savodxonlik ikki bandda: imlo (7-band) va punktuatsiya (8-band). Ikkalasida ham shkala bir xil: xato yoʻq — 2, 1-2 xato — 1,5, 3-4 — 1, 5-6 — 0,5, 7 va undan koʻp — 0. Xuddi shu shkala qoʻshimcha qoʻllash, soʻz qoʻllash, fikr takrori va sheva/parazit soʻzlar uchun ham ishlaydi.
Tayyor esse namunasini yodlab borsa boʻladimi?
Xavfli. Mezonda koʻchirilgan esse 2 ball bilan baholanadi, mavzuga mos boʻlmagan esse ham 2 ball. Har bir imtihonda vaziyat boshqacha, shuning uchun yodlangan matn vaziyatga mos kelmaydi. Tuzilmani va bogʻlovchi iboralarni oʻrganing, matnni har safar yangidan yozing.
Esse kim tomonidan va qanday tekshiriladi?
Yoʻriqnomaga koʻra, yozma ishlarni agentlik boshqarmasi va tanlov asosida jalb qilingan fan ekspertlari (ona tili va adabiyot boʻyicha oliy ma'lumotli) tekshiradi. Tekshirish kompyuterda, onlayn platformada masofaviy shaklda oʻtadi va mezon asosida ball qoʻyiladi.