E-IMZO — elektron raqamli imzo: nima, qayerdan olinadi, qanday ishlaydi

E-IMZO Elektron raqamli imzo — davlat tizimlari uchun kriptografik kalit Tushuntirish sahifasi

Yagona davlat xizmatlari portali Elektron imzo bilan ishlaydigan asosiy portal

Davlat xizmatlari — my.gov.uz OneID — id.egov.uz

Soliq kabinetiga kirish ·JSHSHIR nima va qayerdan olinadi ·HEMIS talaba kabineti: umumiy tartib

Biz davlat organi emasmiz va elektron imzo bermaymiz. Kalit faylini, parolini yoki bir martalik havolani hech kimga, shu jumladan bizga ham yubormang. Kalit faqat roʻyxatga olish markazida, shaxsan murojaat qilib olinadi.

Elektron raqamli imzo — davlat tizimlarida hujjatni rasmiy imzolash uchun ishlatiladigan kriptografik kalit. U kirish vositasi emas: kirish uchun hisob boʻladi, imzolash uchun esa kalit kerak. Shu farqni bilmaslik eng koʻp vaqt oldiradigan xato. Bu sahifada uchta tizimning — elektron imzo, yagona identifikatsiya va biometrik tasdiqlashning — farqi, kalit qayerdan olinishi va eng koʻp uchraydigan xatolar yozilgan. Tekshirishda ikkita muhim narsa aniqlandi: rasmiy sayt bizning tarmoqdan javob bermadi, nomidan bitta harf tushib qolgan oʻxshash manzil esa butunlay boshqa sohaga — deraza ishlab chiqaruvchi kompaniyaga — olib bordi. Barcha manzillar 10.11.2026 kuni alohida tekshirilgan.

Qisqacha

✍

Imzo, kirish emas

Kalit hujjatni imzolaydi. Tizimga kirish uchun hisob boʻladi.

🔑

Faqat markazdan

Kalit internetdan yuklab olinmaydi. Shaxsan murojaat qilinadi.

⚠

Sayt javob bermadi

Rasmiy manzil toʻrt marta sinaldi. Ichki tarmoqdan ochilishi mumkin.

🚫

Bir harf — boshqa sayt

Nomdan «e-» tushsa, deraza sotuvchi kompaniya sayti chiqadi.

🏫

Talabaga kerak emas

Talaba kabinetida imzo yoʻli umuman mavjud emas.

🔒

Havola bir martalik

Imzolash havolasini hech kimga yubormang.

E-IMZO nima va u nima emas

Elektron raqamli imzo — hujjatga bogʻlanadigan kriptografik kalit. Uning vazifasi hujjat sizning nomingizdan imzolanganini va imzodan keyin oʻzgartirilmaganini isbotlash. Shuning uchun u huquqiy jihatdan qoʻl bilan qoʻyilgan imzoga tenglashtiriladi. Texnik jihatdan kalit fayl koʻrinishida boʻladi, unga alohida parol qoʻyiladi, imzolash esa sizning kompyuteringizda, maxsus dastur orqali amalga oshadi — yaʼni kalit saytga yuborilmaydi, imzo natijasi yuboriladi.

Savol	Elektron imzo	Oddiy parol yoki hisob
Vazifasi	Hujjatni imzolash	Tizimga kirish
Nimaga bogʻlanadi	Aniq bir hujjatga	Hisob yozuviga
Huquqiy kuchi	Qoʻl imzosiga tenglashtiriladi	Imzo oʻrnini bosmaydi
Qanday beriladi	Roʻyxatga olish markazida, shaxsan	Tizimda roʻyxatdan oʻtib
Qayerda saqlanadi	Fayl koʻrinishida, parol bilan	Yodda yoki parol menejerida
Muddati	Cheklangan, yangilanadi	Odatda muddatsiz

Eng qisqa farqlovchi savol: tizim sizdan «kim ekaningizni» soʻrayaptimi yoki «hujjatni tasdiqlashni» soʻrayaptimi? Birinchisi uchun hisob, ikkinchisi uchun kalit kerak.

E-IMZO, OneID va MyID: uchta boshqa tizim

Bu sahifadagi eng foydali qism. Uch tizimning nomi oʻxshash sohaga tegishli, lekin vazifasi butunlay boshqa. Ularni aralashtirish eng koʻp uchraydigan xato: foydalanuvchi «imzo kerak» degan xabarni koʻrib, oddiy hisob ochishga urinadi yoki aksincha, oddiy kirish uchun kalit izlay boshlaydi.

E-IMZO imzolash

Hujjatni rasmiy imzolash uchun kriptografik kalit. Markazda beriladi.

OneID kirish

Yagona identifikatsiya: login va parol bilan davlat saytlariga kirish.

MyID tasdiqlash

Biometrik identifikatsiya: shaxsni yuz yoki barmoq izi boʻyicha tasdiqlash.

Belgi	E-IMZO	OneID	MyID
Nima qiladi	Imzolaydi	Kiritadi	Shaxsni tasdiqlaydi
Nima kerak	Kalit fayl va parol	Login va parol	Biometrik maʼlumot
Qanday olinadi	Markazda, shaxsan	Onlayn roʻyxatdan oʻtib	Ilova yoki xizmat orqali
Imzo oʻrnini bosadimi	Oʻzi imzo	Yoʻq	Yoʻq
Tekshiruv natijasi	Rasmiy sayt javob bermadi	Ochildi	Ochildi

Koʻp xizmatda ikkita tizim birga ishlatiladi: yagona identifikatsiya orqali kirasiz, keyin hujjatni elektron imzo bilan tasdiqlaysiz. Shuning uchun «men OneID bilan kirdim, nega yana imzo soʻrayapti» degan savol xato tushunchadan kelib chiqadi: kirish amalga oshdi, lekin imzolash alohida amal. Tekshirishda bu farq hatto sahifalar matnida ham koʻrindi — yagona identifikatsiya kirish sahifasida «imzo» soʻzi umuman uchramadi.

Uchala tizimning nomidan foydalanadigan soxta saytlar koʻp. Hech qaysi rasmiy tizim sizdan kalit faylini, kalit parolini yoki bir martalik imzolash havolasini yuborishni soʻramaydi. Bunday soʻrov kelgan boʻlsa, javob bermang.

Kalit qayerdan olinadi

Eng muhim qoida: elektron raqamli imzo kaliti internetdan yuklab olinmaydi va pochta orqali yuborilmaydi. U roʻyxatga olish markazida, shaxsan murojaat qilganda, shaxsni tasdiqlovchi hujjat asosida beriladi. Aynan shu tartib imzoning sizga tegishli ekanini kafolatlaydi — agar kalitni masofadan tarqatish mumkin boʻlganda, imzoning huquqiy kuchi ham boʻlmasdi.

Bosqich	Nima boʻladi	Nimaga eʼtibor berish kerak
Murojaat	Roʻyxatga olish markaziga shaxsan borasiz	Vositachi orqali emas: kalit shaxsiy
Hujjat	Shaxsni tasdiqlovchi hujjat koʻrsatiladi	Yuridik shaxs uchun shartlar boshqa boʻladi
Kalit berilishi	Kalit fayl koʻrinishida beriladi	Unga alohida parol qoʻyiladi
Parol	Parolni oʻzingiz belgilaysiz yoki olasiz	Parolsiz kalit himoyalanmagan hisoblanadi
Muddat	Amal qilish muddati cheklangan	Tugashidan oldin yangilash kerak
Yoʻqolsa	Markazga murojaat qilinadi	Kutish emas: kalit darhol bekor qilinadi

Narx va muddatni biz bu sahifada raqam bilan koʻrsatmaymiz va buni ataylab qilmaymiz: bu koʻrsatkichlar qoida hujjatlari oʻzgarishi bilan oʻzgaradi, eski raqamga ishonib qolish esa markazga borganda noqulay holatga olib keladi. Aniq maʼlumotni roʻyxatga olish markazidan yoki xizmatni rasmiylashtirayotgan tashkilotdan olish kerak. Muddatni esa oldindan kuzatib turish foydali: hisobot topshirish kuni kalit muddati tugaganini bilish eng koʻp uchraydigan vaziyat.

«Elektron imzoni onlayn olib beramiz» degan taklif firibgarlik belgisi. Shunday xizmat mavjud emas. Kalit faylini yoki parolini soʻrayotgan har qanday odam — shu jumladan «markaz xodimi» deb tanishtirgan odam ham — sizning nomingizdan hujjat imzolashga urinmoqda.

Rasmiy sayt ochilmasa va oʻxshash nomlar

Tekshirishda ikki narsa aniqlandi va ikkisi ham amaliy jihatdan muhim. Birinchisi: elektron imzoning rasmiy sayti bizning tarmoqdan javob bermadi. Ikkinchisi: nomidan bitta harf tushib qolgan oʻxshash manzil muammosiz ochildi, lekin u butunlay boshqa sohaga tegishli sayt boʻlib chiqdi.

Manzil	10.11.2026 tekshiruvi	Bu nima
e-imzo.uz	Javob bermadi — toʻrt marta sinaldi	Elektron imzoning rasmiy sayti
imzo.uz	Ochildi — 106 kilobayt	Deraza va eshik ishlab chiqaruvchi kompaniya
my.gov.uz	Ochildi — 258 kilobayt	Yagona davlat xizmatlari portali
id.egov.uz	Ochildi	OneID — yagona identifikatsiya
myid.uz	Ochildi	MyID — biometrik identifikatsiya
soliq bilan bogʻliq manzillar	Javob bermadi	Soliq tizimi sahifalari

Rasmiy sayt boʻyicha nozik jihatni ataylab aniq yozamiz: uni «yopilgan» deb atash uchun asos yoʻq. Domenning DNS yozuvi bor, yaʼni nom mavjud, lekin server portlariga ulanish amalga oshmadi — toʻrt urinishda ham, https va http koʻrinishida ham, brauzer koʻrinishidagi soʻrov bilan ham. Tekshiruv Oʻzbekistondan tashqaridagi tarmoqdan oʻtkazilgan, shuning uchun sayt mamlakat ichidagi tarmoqdan ochilayotgan boʻlishi ehtimoli katta: davlat resurslarida bunday sozlama tez-tez uchraydi. Shu bilan birga yagona davlat xizmatlari portali xuddi shu tarmoqdan muammosiz ochildi, yaʼni «davlat sayti tashqaridan ochilmaydi» degan umumiy xulosa toʻgʻri emas.

Nomi bir harfga farq qiladigan saytlar aynan shunday mavzularda ishlatiladi. Imzolash dasturini yoki kalitni nomi oʻxshash saytdan yuklab olmang: tekshirishda shunday manzillardan biri butunlay boshqa sohaga tegishli tijorat sayti boʻlib chiqdi, boshqasi esa soxta boʻlishi mumkin.

Taʼlim tizimida: alohida imzolash xizmati

Taʼlim tizimida imzolash umumiy tartibdan bir oz boshqacha tashkil qilingan va tekshirishda buni aniq koʻrdik. Oliygohlarning HEMIS tizimida xodimlar qismida elektron imzo yoʻli bor: uni ochganda tizim foydalanuvchini taʼlim sohasi uchun alohida imzolash xizmatiga oʻtkazadi. Havolaga esa bir martalik soʻrov raqami va maxfiy kalit qoʻshiladi.

Tekshirilgan narsa	Xodimlar qismi	Talaba qismi
Elektron imzo yoʻli	Ishlaydi — alohida xizmatga oʻtkazadi	Mavjud emas — 404 javobi
Kirish oynasida E-IMZO	Bor	Yoʻq
Havola koʻrinishi	Bir martalik soʻrov raqami va maxfiy kalit bilan	—
Necha oliygohda sinaldi	Ikkita — ikkisida ham ishladi	Bitta — yoʻl topilmadi
Mobil imzolash	Xizmat mobil variant uchun ham fayl yuklaydi	—

Ikkita xulosa chiqadi. Birinchisi talabalar uchun: talaba kabinetiga kirish uchun elektron imzo kerak emas va u yerda bunday yoʻl umuman mavjud emas. Agar sahifa sizdan elektron kalit soʻrayotgan boʻlsa, siz xodimlar qismiga tushgansiz — manzilni tekshiring. Ikkinchisi xodimlar uchun: imzolash havolasi har bir urinish uchun yangidan yaratiladi va unda bir martalik maxfiy kalit boʻladi. Ikki universitetda tekshirilganda havolalar turlicha boʻlib chiqdi, yaʼni havola seansga bogʻlangan.

Imzolash havolasini hech kimga yubormang va skrinshotini guruh suhbatiga tashlamang. Havolada bir martalik maxfiy kalit boʻladi: uni olgan odam sizning nomingizdan amal bajarishga urinishi mumkin. Imzolash oynasini oʻzingiz ochasiz va oʻzingiz yopasiz.

Oʻrnatish va birinchi imzolash tartibi

Tartib oddiy, lekin har qadamda tez-tez uchraydigan xato bor. Quyida izchillik va har bosqichdagi nozik joy.

1. Kalit kerakligini aniqlang

Koʻp xizmat uchun oddiy hisob yoki biometrik tasdiqlash yetarli. Elektron imzo esa hujjatni rasmiy imzolash kerak boʻlganda talab qilinadi: hisobot, ariza, shartnoma. Talaba kabineti uchun u kerak emas.

2. Roʻyxatga olish markaziga murojaat qiling

Kalit internetdan yuklab olinmaydi va pochta orqali yuborilmaydi. U shaxsan murojaat qilganda, shaxsni tasdiqlovchi hujjat asosida beriladi. Yuridik shaxs uchun shartlar boshqa boʻlishi mumkin.

3. Kalitni xavfsiz joyga saqlang

Kalit fayl koʻrinishida beriladi va unga alohida parol qoʻyiladi. Faylni guruh suhbatiga, elektron pochtaga, umumiy kompyuterga yoki bulutli saqlash xizmatiga qoldirmang: fayl nusxalanadigan narsa.

4. Dasturni faqat rasmiy manbadan oʻrnating

Imzolash dasturi brauzerda emas, oʻz kompyuteringizda ishlaydi va brauzer u bilan shu kompyuter ichida bogʻlanadi. Shuning uchun dastur yopilgan boʻlsa, brauzer kalitni koʻrmaydi. Dasturni izlash natijasidagi tasodifiy saytdan yuklab olmang.

5. Imzolash oynasini tekshiring

Imzolash paytida brauzer manzil qatoriga qarang: hujjatni qaysi tizim soʻrayotgani koʻrinib turishi kerak. Imzolanayotgan hujjat nomini ham oʻqib chiqing. Notanish domen boʻlsa, imzolamang va oynani yoping.

6. Muddatini oldindan kuzatib turing

Kalitning amal qilish muddati cheklangan. Muddat tugaganda tizim odatda «kalit topilmadi» emas, muddat haqida xabar beradi va kalitni yangilash kerak boʻladi. Yangilashni hisobot kuniga qoldirmang.

Parolni kalit bilan bitta joyda saqlamang. Kalit fayli va uning paroli birga yotgan boʻlsa, himoya yoʻq: xotira yoʻqolganda ikkisi birga yoʻqoladi.

Ishlamayapti: holat boʻyicha yechim

Elektron imzo bilan bogʻliq holatlar bir-biriga oʻxshaydi, lekin yechimi butunlay boshqa. Oʻz holatingizni tanlasangiz, nima qilish kerakligi chiqadi.

Elektron imzo muammosi6 ta holat

Aynan nima boʻlyapti?

Holatni tanlang

Avval tarmoqni almashtirib koʻring. Tekshirishda elektron imzoning rasmiy sayti bizning tarmoqdan javob bermadi: toʻrt urinishda ham, https va http koʻrinishida ham, brauzer koʻrinishidagi soʻrov bilan ham. Domen nomi mavjud, lekin server portlariga ulanish amalga oshmadi. Tekshiruv Oʻzbekistondan tashqaridagi tarmoqdan oʻtkazilgan, shuning uchun sayt mamlakat ichidagi tarmoqdan ochilayotgan boʻlishi ehtimoli katta. Amaliy yoʻl: mobil internet yoki Oʻzbekiston tarmogʻidan ochib koʻring. Qizigʻi shunda: xuddi shu tarmoqdan yagona davlat xizmatlari portali muammosiz ochildi, yaʼni «hamma davlat sayti ochilmaydi» degani toʻgʻri emas. Dastur yoki kalitni almashtirish saytidan izlamang.

Toʻrtta sababni ketma-ket tekshiring. Birinchisi — imzolash dasturi ishga tushmagan: u brauzerning oʻzida emas, kompyuterda alohida dastur sifatida ishlaydi va brauzer u bilan shu kompyuter ichida bogʻlanadi. Dastur yopilgan boʻlsa, kalit roʻyxati boʻsh chiqadi. Ikkinchisi — kalit fayl kutilgan joyda emas: fayl boshqa papkaga koʻchirilgan yoki flesh xotirada boʻlib, u ulanmagan. Uchinchisi — muddat: muddati oʻtgan kalit roʻyxatda koʻrinmasligi mumkin. Toʻrtinchisi — brauzer: boshqa brauzerda sinab koʻrish koʻp holatda yordam beradi. Shundan keyin ham boʻlmasa, kalitni bergan markazga murojaat qiling.

Bu uchta boshqa tizim va ularni aralashtirish normal xato. Yagona identifikatsiya — login va parol bilan kirish uchun. Biometrik identifikatsiya — shaxsni yuz yoki barmoq izi boʻyicha tasdiqlash uchun. Elektron imzo esa imzolash uchun: u kirish vositasi emas. Koʻp xizmatda ikkitasi birga ishlatiladi — identifikatsiya bilan kirasiz, keyin hujjatni imzo bilan tasdiqlaysiz. Shuning uchun «kirdim, nega yana imzo soʻrayapti» degan savolning javobi oddiy: kirish amalga oshdi, imzolash esa alohida amal. Oddiy kirish uchun kalit izlashga vaqt ketkazmang: tekshirishda yagona identifikatsiya kirish sahifasida «imzo» soʻzi umuman uchramadi.

Agar siz talaba boʻlsangiz, notoʻgʻri qismdasiz. Tekshirishda bu aniq tasdiqlandi: HEMIS talaba qismida elektron imzo yoʻli umuman mavjud emas — soʻralgan manzil 404 javobini qaytardi va talaba kirish oynasida E-IMZO tugmasi ham koʻrinmadi. Xodimlar qismida esa oʻsha yoʻl ishlaydi va foydalanuvchini taʼlim sohasi uchun alohida imzolash xizmatiga oʻtkazadi. Yaʼni sahifa sizdan elektron kalit soʻrayotgan boʻlsa, manzilga qarang: talaba kabineti manzili student soʻzi bilan boshlanadi. Xodimlar qismi manzilini student soʻziga oʻzgartirish kifoya, boshqa hech narsa qilish kerak emas.

Muddati tugagan kalit bilan imzolash mumkin emas va uni oʻzingiz uzaytira olmaysiz. Kalitning amal qilish muddati cheklangan: tugagandan keyin yangi kalit olish kerak boʻladi va bu ham roʻyxatga olish markazi orqali amalga oshadi. Muddati oʻtgan kalit dastur roʻyxatida umuman koʻrinmasligi yoki koʻrinib, imzolashga oʻtmasligi mumkin — shuning uchun «dastur kalitni koʻrmayapti» holati bilan chalkashtirish oson. Amaliy maslahat: muddatni oldindan kuzatib turing va yangilashni hisobot yoki ariza topshirish kuniga qoldirmang. Eng koʻp uchraydigan vaziyat aynan shunday: muddat tugagani eng kerak boʻlgan kuni maʼlum boʻladi.

Javob bermang: hech bir rasmiy tizim buni soʻramaydi. Kalit fayli, kalit paroli va bir martalik imzolash havolasi — uchalasi ham faqat sizda qolishi kerak. Tekshirishda imzolash havolasiga bir martalik soʻrov raqami va maxfiy kalit qoʻshilishi aniqlandi, yaʼni havola shaxsan sizning seansingizga tegishli: uni olgan odam sizning nomingizdan amal bajarishga urinishi mumkin. «Elektron imzoni onlayn olib beramiz» yoki «havolani yuboring, imzolab beraman» degan taklif firibgarlik belgisi. Nomi oʻxshash saytlardan ham ehtiyot boʻling: tekshirishda nomidan bitta harf tushib qolgan manzil butunlay boshqa sohaga tegishli sayt boʻlib chiqdi. Kalit oshkor boʻlgan deb gumon qilsangiz, markazga darhol murojaat qiling.

Xavfsizlik qoidalari

Elektron imzo bilan ishlashda xavf parolni yoʻqotishdan emas, kalitni boshqa odam qoʻlida qolishidan keladi. Quyida tekshiruv natijalari va amaliy holatlardan kelib chiqadigan qoidalar.

Qoida	Nega shunday
Kalit faylini hech kimga yubormang	Fayl nusxalanadi: uni olgan odam imzolay oladi
Parolni kalit bilan bir joyda saqlamang	Ikkisi birga boʻlsa, himoya yoʻq
Imzolash havolasini tarqatmang	Havolada bir martalik maxfiy kalit boʻladi
Dasturni faqat rasmiy manbadan oling	Nomi oʻxshash saytlar boshqa narsa taklif qiladi
Imzolashdan oldin hujjat nomini oʻqing	Imzo qoʻyilgandan keyin izoh kuch bermaydi
Umumiy kompyuterda imzolamang	Kalit va parol u yerda qolib ketishi mumkin
Kalit yoʻqolsa, darhol markazga xabar bering	Kalit bekor qilinmaguncha u ishlaydi

Oxirgi qatorga alohida eʼtibor bering: kalit yoʻqolgan yoki oshkor boʻlgan deb gumon qilsangiz, kutish eng yomon qaror. Kalit bekor qilinmaguncha u amalda ishlaydi, yaʼni uni qoʻlga kiritgan odam shu vaqt ichida hujjat imzolashga urinishi mumkin. Markazga murojaat qilish esa bir necha daqiqalik ish. Shu bilan birga oddiy, lekin samarali chora bor: kalitni faqat oʻzingiz foydalanadigan kompyuterda ishlatish va imzolash tugagach dasturni yopish.

Hech bir davlat organi, bank yoki roʻyxatga olish markazi sizdan kalit faylini yoki uning parolini telefon, suhbat yoki elektron pochta orqali soʻramaydi. Bunday soʻrov kelgan boʻlsa, bu firibgarlik: tashkilotning oʻziga mustaqil ravishda, oʻzingiz bilgan raqam orqali bogʻlanib tekshiring.

Qoʻshimcha maʼlumot

Elektron raqamli imzo — bitta sayt yoki bitta dastur emas, balki butun davlat tizimlari boʻylab ishlatiladigan vosita. Shuning uchun u bilan bogʻliq savollar har xil joyda paydo boʻladi: soliq hisobotida, ariza topshirishda, taʼlim tizimida yoki bank bilan ishlashda. Umumiy qoida esa hamma joyda bir xil: kirish uchun hisob, imzolash uchun kalit. Kalit roʻyxatga olish markazida beriladi, dastur esa oʻz kompyuteringizda ishlaydi.

Tekshirish natijasi boʻyicha ikkita holatni alohida qayd etamiz. Birinchisi: elektron imzoning rasmiy sayti bizning tarmoqdan javob bermadi, ammo yagona davlat xizmatlari portali, yagona identifikatsiya tizimi va biometrik identifikatsiya sayti muammosiz ochildi. Biz javob bermagan saytni «yopilgan» deb atamaymiz: tekshiruv Oʻzbekistondan tashqaridagi tarmoqdan oʻtkazilgan va sayt ichki tarmoqdan ochilayotgan boʻlishi mumkin. Ikkinchisi: nomidan bitta harf tushib qolgan oʻxshash manzil ochildi, lekin u elektron imzoga aloqasi boʻlmagan tijorat sayti boʻlib chiqdi — bu manzilga eʼtibor berish kerakligini yaxshi koʻrsatadi.

Bu sahifa nima qilmaydi: kalit bermaydi, dastur tarqatmaydi, kalit faylini yoki parolini soʻramaydi, narx va muddatni raqam bilan koʻrsatmaydi, hech kimning imzosini ochmaydi. Biz davlat organi emasmiz. Kalit olish, yangilash va bekor qilish masalalarini roʻyxatga olish markazi hal qiladi. Bu yerda faqat tushuntirish, manzillarning 10.11.2026 holatidagi tekshiruv natijasi va amaliy qoidalar yozilgan.

Yaqin mavzular: soliq kabinetiga kirish tartibi, JSHSHIR nima va qayerdan olinadi hamda HEMIS talaba kabinetining umumiy tartibi. Talaba kabinetiga kirish uchun elektron imzo kerak emas.

Ko'p beriladigan savollar

E-IMZO nima va u oddiy paroldan nimasi bilan farq qiladi?

E-IMZO — elektron raqamli imzo, yaʼni hujjatni rasmiy imzolash uchun ishlatiladigan kriptografik kalit. Oddiy parol sizni tizimga kiritadi va shu bilan tugaydi. Elektron imzo esa boshqa vazifani bajaradi: u aniq bir hujjatga bogʻlanadi va keyinchalik shu hujjat sizning nomingizdan imzolangani hamda imzodan keyin oʻzgartirilmaganini isbotlash imkonini beradi. Shuning uchun imzo huquqiy jihatdan qoʻl bilan qoʻyilgan imzoga tenglashtiriladi. Texnik jihatdan kalit fayl koʻrinishida boʻladi, unga alohida parol qoʻyiladi va imzolash sizning kompyuteringizda, maxsus dastur orqali amalga oshadi.

E-IMZO, OneID va MyID — bu bir narsami?

Yoʻq, bu uchta butunlay boshqa tizim va ularni aralashtirish eng koʻp uchraydigan xato. OneID — yagona identifikatsiya tizimi: login va parol bilan davlat saytlariga kirish uchun. MyID — biometrik identifikatsiya: shaxsni yuz yoki barmoq izi boʻyicha tasdiqlash uchun. E-IMZO esa imzolash uchun: u kirish vositasi emas, hujjat ustida amal bajaradigan kalit. Koʻpincha bitta xizmatda ikkitasi birga ishlatiladi: OneID bilan kirasiz, keyin hujjatni elektron imzo bilan imzolaysiz. Tekshirishda bu farq aniq koʻrindi: OneID kirish sahifasida «imzo» soʻzi umuman uchramadi.

Talaba kabinetiga kirish uchun E-IMZO kerakmi?

Yoʻq, kerak emas. Tekshirishda bu aniq tasdiqlandi: HEMIS talaba qismida elektron imzo yoʻli umuman mavjud emas — soʻralgan manzil 404 javobini qaytardi va talaba kirish oynasida E-IMZO tugmasi ham koʻrinmadi. Xodimlar qismida esa oʻsha yoʻl normal ishlaydi. Shuning uchun qoida oddiy: agar sahifa sizdan elektron kalit soʻrayotgan boʻlsa, siz talaba qismida emassiz — manzilni tekshiring. Talaba kabinetiga kirish login va parol yoki OneID bilan amalga oshadi, kalit kerak boʻlmaydi.

Nega rasmiy sayt e-imzo.uz ochilmayapti?

Tekshirishda bu sayt javob bermadi va bu bir marta emas, toʻrt marta qayd etildi: https va http koʻrinishida, oddiy va brauzer koʻrinishidagi soʻrov bilan ham javob kelmadi. Qizigʻi shunda: domenning DNS yozuvi bor, yaʼni nom mavjud, lekin server portlariga ulanish amalga oshmadi. Biz saytni «yopilgan» deb atamaymiz, chunki buni tekshiruv asosida aytish mumkin emas. Tekshiruv Oʻzbekistondan tashqaridagi tarmoqdan oʻtkazilgan, shuning uchun sayt mamlakat ichidagi tarmoqdan ochilayotgan boʻlishi ehtimoli katta: davlat resurslarida bunday sozlama tez-tez uchraydi. Amaliy maslahat: saytni Oʻzbekiston tarmogʻidan, mobil internet orqali ochib koʻring.

Hamma davlat sayti tashqaridan ochilmaydimi?

Yoʻq, bu holat har xil. Tekshirishda aynan shu farq koʻrindi: elektron imzo va soliq bilan bogʻliq bir nechta manzil javob bermadi, ammo yagona davlat xizmatlari portali my.gov.uz muammosiz ochildi — sahifa hajmi 250 kilobaytdan oshdi. Yagona identifikatsiya tizimi va biometrik identifikatsiya sayti ham normal ochildi. Demak «davlat sayti tashqaridan ochilmaydi» degan umumiy xulosa toʻgʻri emas: har bir tizim oʻz sozlamasiga ega. Shuning uchun bitta sayt ochilmagani boshqasi ham ishlamaydi degani emas.

imzo.uz saytiga kirdim, u yerda deraza sotilyapti. Bu nima?

Siz nomdan «e-» harfini tushirib qoldirgansiz va butunlay boshqa saytga tushgansiz. Tekshirishda bu manzil muammosiz ochildi va u deraza hamda eshik ishlab chiqaruvchi kompaniyaning sayti boʻlib chiqdi — elektron imzoga umuman aloqasi yoʻq. Bu holat xavfli tomoni bilan ham muhim: nomi bir harfga farq qiladigan saytlar elektron imzo kabi mavzularda tez-tez ishlatiladi. Shuning uchun imzolash dasturini yoki kalitni nomi oʻxshash saytdan yuklab olmang. Qoida: kalit va dastur faqat rasmiy manbadan hamda roʻyxatga olish markazidan olinadi.

Kalitni internetdan yuklab olsam boʻladimi?

Yoʻq va bu eng muhim qoidalardan biri. Elektron raqamli imzo kaliti internetdan yuklab olinmaydi, pochta orqali yuborilmaydi va onlayn «buyurtma qilib» olinmaydi. Kalit roʻyxatga olish markazida, shaxsan murojaat qilganda, shaxsni tasdiqlovchi hujjat asosida beriladi — chunki aynan shu tartib imzoning sizga tegishli ekanini kafolatlaydi. Agar biror sayt «elektron imzoni onlayn olib bering» deb taklif qilsa yoki kalit faylini yuborishni soʻrasa, bu firibgarlik belgisi. Biz ham kalit bermaymiz va kalit faylini soʻramaymiz: bu sahifa faqat tushuntirish uchun.

Kalit narxi va amal qilish muddati qancha?

Biz bu sahifada raqam keltirmaymiz va buni ataylab qilmaymiz: narx va muddat qoida hujjatlari oʻzgarishi bilan oʻzgaradi, eski raqamga ishonib qolish esa markazga borganda noqulay holatga olib keladi. Umumiy tartib shunday: kalitning amal qilish muddati cheklangan va tugagandan keyin uni yangilash kerak boʻladi, jismoniy va yuridik shaxs uchun shartlar esa bir xil boʻlmasligi mumkin. Aniq maʼlumotni roʻyxatga olish markazidan yoki xizmatni rasmiylashtirayotgan tashkilotdan oling. Muddatni esa oldindan kuzatib turish foydali: hisobot topshirish kuni kalit muddati tugaganini bilish eng koʻp uchraydigan vaziyat.

Dastur kalitni «koʻrmayapti», nima qilaman?

Bu eng koʻp uchraydigan texnik holat va sabablari bir nechta. Birinchi sabab — imzolash dasturi ishga tushmagan: u brauzerning oʻzida emas, kompyuterda alohida dastur sifatida ishlaydi va brauzer u bilan shu kompyuter ichida bogʻlanadi. Dastur yopilgan boʻlsa, brauzer kalitni koʻrmaydi. Ikkinchi sabab — kalit fayl kutilgan joyda emas: fayl boshqa papkaga koʻchirilgan yoki flesh xotirada boʻlib, u ulanmagan. Uchinchi sabab — muddat: muddati oʻtgan kalit roʻyxatda koʻrinmasligi mumkin. Toʻrtinchi sabab — brauzer: boshqa brauzerda sinab koʻrish koʻp holatda yordam beradi.

Taʼlim tizimida elektron imzo qanday ishlaydi?

Taʼlim tizimida alohida imzolash xizmati ishlatiladi va tekshirishda buni aniq koʻrdik. HEMIS xodimlar qismida elektron imzo yoʻlini ochganda tizim foydalanuvchini eduimzo nomli alohida xizmatga oʻtkazadi, havolaga esa bir martalik soʻrov raqami va maxfiy kalit qoʻshiladi. Bu ikki universitetda alohida tekshirildi: ikkisida ham oʻsha xizmatga, lekin turli bir martalik kalitlar bilan oʻtkazdi — yaʼni havola har bir urinish uchun yangidan yaratiladi. Xizmat sahifasi mobil imzolash uchun ham fayl yuklaydi, demak imzolashning telefon orqali varianti ham nazarda tutilgan.

Imzolash havolasini doʻstimga yuborsam boʻladimi?

Hech qachon. Tekshirishda imzolash havolasiga bir martalik soʻrov raqami va maxfiy kalit qoʻshilishi aniqlandi — yaʼni bu havola shaxsan sizning seansingizga tegishli. Uni boshqa odamga yuborish, skrinshot qilib guruh suhbatiga tashlash yoki qogʻozga yozib qoldirish xavfli: havolani olgan odam sizning nomingizdan amal bajarishga urinishi mumkin. Qoida oddiy: imzolash oynasini oʻzingiz ochasiz, oʻzingiz imzolaysiz va oynani yopganda seans tugaydi. Agar kimdir «havolani yuboring, men imzolab beraman» desa, bu firibgarlik belgisi.

Imzolash paytida nimaga eʼtibor berish kerak?

Uchta narsaga. Birinchisi — brauzerning manzil qatori: hujjatni qaysi tizim soʻrayotgani koʻrinib turishi kerak, notanish domen boʻlsa imzolamang. Ikkinchisi — imzolanayotgan hujjatning oʻzi: imzolash oynasida nima imzolanayotgani yoziladi, uni oʻqib chiqish kerak, chunki imzo qoʻyilgandan keyin «men boshqa narsani imzolagan deb oʻylaganman» degan izoh yuridik ahamiyatga ega emas. Uchinchisi — parol: kalit paroli faqat oʻz kompyuteringizdagi imzolash oynasiga kiritiladi, saytning oddiy shakliga emas. Shubha boʻlsa, oynani yopib, tizimga qaytadan kiring.

Kalit faylini flesh xotirada saqlash xavflimi?

Xavf bor va u ikki tomonlama. Birinchi xavf — yoʻqotish: flesh xotira kichik va u yoʻqolsa, kalit boshqa odam qoʻliga tushadi. Shuning uchun kalitga qoʻyilgan parol oddiy boʻlmasligi kerak: parolsiz yoki oson parolli kalit faylning oʻzi himoyasiz. Ikkinchi xavf — nusxalar: kalit fayli nusxalanadigan narsa, shuning uchun uni umumiy kompyuterga, ishxonaning umumiy papkasiga yoki bulutli saqlash xizmatiga qoldirmaslik kerak. Eng toʻgʻri tartib: kalit faqat oʻzingiz foydalanadigan kompyuterda yoki doimiy yoningizda boʻladigan xotirada, parol esa alohida esda saqlanadi. Kalit yoʻqolgan yoki oshkor boʻlgan deb gumon qilsangiz, roʻyxatga olish markaziga darhol murojaat qilish kerak.

Soliq kabinetiga kirish uchun ham imzo kerakmi?

Bu xizmat turiga bogʻliq. Baʼzi amallar uchun oddiy kirish yetarli, hisobot topshirish kabi rasmiy amallar uchun esa elektron imzo talab qilinadi. Tekshirishda soliq bilan bogʻliq bir nechta manzil bizning tarmoqdan javob bermadi, shuning uchun biz u tizimning hozirgi talablari haqida aniq xulosa chiqarmaymiz. Kirish tartibi boʻyicha alohida sahifamiz bor. Umumiy qoida esa oʻzgarmaydi: kirish uchun hisob, imzolash uchun kalit. Agar tizim hujjat ustida amal bajarishni soʻrayotgan boʻlsa, imzo kerak boʻlishi ehtimoli katta.

Telefondan imzolash mumkinmi?

Imzolashning mobil varianti nazarda tutilgan: tekshirishda taʼlim tizimining imzolash xizmati mobil imzolash uchun alohida fayl yuklashi aniqlandi. Lekin bu barcha tizimda va barcha kalit turida ishlaydi degani emas — buni oʻz xizmatingiz boʻyicha aniqlashtirish kerak. Telefondan ishlaganda ikki narsaga eʼtibor bering: birinchisi, dasturni faqat rasmiy ilovalar doʻkonidan oʻrnatish kerak, nomi oʻxshash ilovalar xavfli; ikkinchisi, telefonda kalit fayl saqlanadigan boʻlsa, telefonning oʻzi parol yoki barmoq izi bilan yopilgan boʻlishi shart. Kalitni hech qachon suhbat orqali yubormang.