Baholash mezoni ·Namunaviy savollar ·Mock test
Esse — variantning eng katta vaznli qismi va shu bilan birga eng ko'p ball yo'qotiladigan joy. Sababi oddiy: yopiq topshiriqda bilim tekshiriladi, essede esa bilimni mezon tilida ko'rsatish talab qilinadi. Yaxshi biladigan abituriyent ham, javobni tuzilmasiz yozsa, dalil va tuzilma bandlarini bo'sh qoldiradi. Quyida — yozish tartibi, tuzilma, ikkita to'liq namuna, mavzular ro'yxati va imtihondan oldin bir marta o'tib chiqish uchun tekshiruv ro'yxati.
Tezkor javoblar
Bandlar bo'yicha ball
Mavzuga muvofiqlik, tuzilma, dalil, til — har biri alohida.
Birinchi band eng qimmat
Mavzudan chiqqan matn qanchalik chiroyli bo'lsa ham nol oladi.
Faqat maydon ichiga
Belgilangan joydan tashqarisi va qoralama tekshirilmaydi.
Vaqtni bo'lish
2—3 daqiqa reja, asosiy vaqt matn, oxirgi 3 daqiqa tekshirish.
Yodlash ishlamaydi
Tuzilmani yodlash kerak, matnni emas.
Dalil majburiy
Har bir tasdiqdan keyin misol yoki sabab-natija.
Esse yozish tartibi
Imtihon kunida tartib shunday bo'ladi: topshiriqda mavzu yoki tanlov uchun bir necha mavzu beriladi, javob uchun esse varaqasi ajratiladi, varaqada qoralama va toza javob maydonlari alohida ko'rsatiladi. Keyingi qadamlarni oldindan mashq qilib qo'yish kerak, chunki imtihonda o'ylash uchun vaqt kam.
- Mavzuni oxirigacha o'qish. Mavzuda ko'pincha ikkita talab bo'ladi: fikrni bayon qilish va uni dalillash. Faqat birinchisini bajarish darhol bir bandni yo'qotadi.
- Qoralamaga reja. Uch-to'rt satr: kirishda nima, asosiy qismda qaysi ikki dalil, xulosada qanday fikr. Reja yozilgan esse hech qachon tuzilma bandini yo'qotmaydi.
- Dalilni oldindan tanlash. Reja yozilayotganda misol ham yoziladi — adabiyotdan, tarixdan yoki hayotdan. Matn yozilayotganda misol o'ylash vaqtni yeydi.
- Toza javobni maydonga ko'chirish. Hajmni rejadan mo'ljallash kerak: har bir dalil bitta xatboshi.
- Oxirgi o'qish. Uch narsa tekshiriladi: mavzu so'zi matnda bormi, xulosa kirishdagi fikrga javob beradimi, imlo va tinish belgilari joyidami.
Varaqa bilan bog'liq qoidalar oddiy, lekin har sessiyada buzilib turadi: toza javobni faqat ajratilgan maydonga yozish, maydon chegarasidan chiqmaslik, tuzatishni bo'yab emas bitta chiziq bilan qilish, qo'lyozmani o'qiladigan holda saqlash. Tekshiruvchi ko'rmagan so'z baholanmaydi — bu mezon bandi emas, oddiy amaliyot.
Tuzilma va hajm
Esse uch qismdan tuziladi va bu uchlik mezonda ham shu tarzda o'qiladi.
| Qism | Nima yoziladi | Hajm mo'ljali |
|---|---|---|
| Kirish | Mavzuni o'z so'zingiz bilan aytib, asosiy fikrni (tezis) bir gapda bayon qilish | 2—3 gap |
| Asosiy qism | Ikki yoki uch dalil, har biri alohida xatboshi: tasdiq — izoh — misol | Har dalil 3—4 gap |
| Xulosa | Kirishdagi tezisga qaytish va dalillardan chiqqan fikrni aytish | 2—3 gap |
Eng ishonchli sxema — «tasdiq, chunki, masalan»: har bir xatboshi tasdiq bilan boshlanadi, «chunki» bilan izohlanadi va «masalan» bilan misolga o'tadi. Shu sxemani bir marta o'zlashtirgan abituriyent dalil bandini hech qachon bo'sh qoldirmaydi. Hajm talabi topshiriqning o'zida ko'rsatiladi; talab berilmagan holda esse varaqasidagi maydonning o'zi hajm o'lchovi bo'ladi.
Ikkita to'liq namuna
Matnlar qasddan oddiy tilda yozilgan: ularda ko'rsatilayotgan narsa chiroyli ibora emas, bandlarning joylashuvi. Har bir qism yonida uning nima uchun turgani belgilangan.
Mavzu: «Kitob o'qish odati zamonaviy odamga nima beradi?»
Kirish — tezis
Bugun ma'lumot har qadamda: telefon ekranidan kun bo'yi yangilik, video va qisqa xabar o'tadi. Shunday paytda kitob o'qish odati eskirgan mashg'ulot emas, balki zarur ko'nikmaga aylanadi. Mening fikrimcha, kitob odamga uchta narsani beradi: diqqatni saqlashni, boshqa odamni tushunishni va o'z fikrini aniq aytishni.
Birinchi dalil — tasdiq, chunki, masalan
Birinchi navbatda kitob diqqatni mashq qiladi. Chunki uzun matnni o'qish uchun fikrni bir necha o'n daqiqa bir joyda tutib turish kerak, qisqa xabar esa bunday mashqni bermaydi. Masalan, bir necha kun ketma-ket roman o'qigan o'quvchi darsdagi uzun matnni ham osonroq tushunadi: unga matnni oxirigacha olib borish odat bo'lib qolgan.
Ikkinchi dalil
Ikkinchidan, kitob boshqa odamning holatini tushunishga o'rgatadi. Chunki qahramonning qarori uning sharoiti bilan birga ko'rsatiladi va o'quvchi bir voqeani ikki tomondan ko'radi. Masalan, Abdulla Qodiriyning «O'tkan kunlar» asarida Otabek bilan Kumushning taqdiri shunchaki hikoya emas, o'sha davr tartiblarining odamga qanday ta'sir qilganini ko'rsatadigan misol.
Uchinchi dalil
Uchinchidan, ko'p o'qigan odam o'z fikrini aniqroq aytadi. Chunki u turli xil gap qurilishini va so'z tanlashni ko'rgan bo'ladi va kerakli so'zni tezroq topadi. Masalan, esse yozishda qiynaladigan o'quvchining aksariyati mavzuni bilmasligidan emas, fikrni so'zga aylantira olmasligidan qiynaladi.
Xulosa — tezisga qaytish
Shunday qilib, kitob o'qish odati zamonaviy odamga eskirgan mashg'ulot emas: u diqqatni mashq qiladi, boshqani tushunishga o'rgatadi va o'z fikrini aytishni osonlashtiradi. Shu uchta sabab menimcha kuniga hech bo'lmasa yigirma daqiqani kitobga ajratishga arziydi.
Mavzu: «Yoshlar o'z vaqtini qanday to'g'ri taqsimlashi kerak?»
Kirish — tezis
Ko'p o'quvchi kun oxirida bir xil narsani aytadi: vaqt yetmadi. Lekin kun hammada yigirma to'rt soat, demak muammo vaqtning miqdorida emas, uni taqsimlashda. Men vaqtni to'g'ri taqsimlash uchun uchta oddiy qoida yetarli deb hisoblayman: muhimni avval qilish, ishni bo'laklash va dam olishni reja ichiga qo'yish.
Birinchi dalil
Avvalo, kunning birinchi soatlarini eng muhim ishga berish kerak. Chunki diqqat kun davomida kamayadi va qiyin ishni kechga qoldirgan odam uni yarim kuch bilan qiladi. Masalan, imtihonga tayyorlanayotgan o'quvchi ertalab masala yechsa, kechqurun takrorlashga kuch qoladi; teskarisida esa masala umuman yechilmay qoladi.
Ikkinchi dalil
Ikkinchidan, katta ishni bo'laklash kerak. Chunki «fanni takrorlash» degan vazifa chegarasi yo'q va shu sababli kundan kunga suriladi, «bugun uch mavzu» esa bajarilishi ko'rinadigan vazifa. Masalan, o'n mavzuni bir kechada takrorlashga uringan abituriyent hech birini eslab qolmaydi, o'n kunda kuniga bittadan takrorlagan esa hammasini eslab qoladi.
Uchinchi dalil
Uchinchidan, dam olish ham rejaga yozilishi kerak. Chunki rejada yozilmagan dam olish o'z-o'zidan telefonga aylanadi va u bir soatni sezdirmay yeydi. Masalan, har qirq besh daqiqada o'n daqiqa tanaffus qilgan o'quvchi kun oxirida ko'proq ulgurganini ko'radi.
Xulosa
Demak, vaqt yetishmasligi odatda rejaning yo'qligidan kelib chiqadi. Muhimni ertalabga qo'yish, katta ishni bo'laklash va dam olishni reja ichiga kiritish — bu uchta qoida kunni uzaytirmaydi, lekin undan ko'proq foyda chiqarishga imkon beradi.
Qanday mavzular bo'ladi
Imtihon mavzulari oldindan e'lon qilinmaydi — e'lon qilinadigani mavzu turlari. Amalda mavzular bir necha qolipga tushadi, va qolipni bilgan abituriyent notanish mavzuni ham tez tuzilmaga soladi: muhokama (fikringizni ayting va dalillang), muammo va yechim, taqqoslash, sabab va natija, shuningdek matndagi fikrga munosabat.
Mashq uchun o'zimiz tuzgan o'n ikkita mavzu — har birini yuqoridagi sxema bo'yicha yigirma daqiqada yozib ko'rish mumkin:
Mashq qilishning eng foydali usuli — mavzuni yozib bo'lgach, o'z matningizni mezon bandlari bo'yicha o'zingiz baholash: mavzu so'zi matnda bormi, nechta dalil bor, har dalilda misol bormi, xulosa kirishga javob beradimi. Bu to'rtta savol imtihonda ham ishlaydi.
Esse qaysi bandlar bo'yicha baholanadi
| Band | Nimaga qaraladi | Qanday to'ldiriladi |
|---|---|---|
| Mavzuga muvofiqlik | Matn aynan berilgan savolga javob beradimi | Mavzu so'zini kirishda va xulosada takrorlash |
| Tuzilma | Kirish, asosiy qism, xulosa ajratilganmi | Har dalil alohida xatboshi, xulosa alohida |
| Dalil va misol | Tasdiq izohlangan va misol bilan quvvatlanganmi | «Tasdiq — chunki — masalan» sxemasi |
| Til va imlo | Gap qurilishi, so'z tanlash, tinish belgilari | Oxirgi 3 daqiqada matnni o'qib chiqish |
Bandlar nomi va ularning ballari fan spetsifikatsiyasida tasdiqlanadi va yildan yilga aniqlashtirilib turadi, lekin mantiq o'zgarmaydi: ball matnning umumiy taassurotidan emas, bandlardan yig'iladi. Shu sababli to'liqsiz esse ham nol olmaydi — mezonga mos kelgan qismi hisoblanadi. Baholash tizimi, shkala va chegara haqida batafsil — baholash mezoni sahifasida.
Eng ko'p uchraydigan xatolar
- Yodlangan matnni yozish. Mavzu bir oz boshqacha qo'yilsa ham matn mos kelmaydi va birinchi band yo'qoladi.
- Mavzu atrofida yozish. Matn chiroyli, lekin savolga javob yo'q: «sizning fikringiz qanday» deb so'ralganda ta'rif yozilgan.
- Dalilsiz tasdiq. «Bu juda muhim» degan gap misol bilan quvvatlanmasa, dalil bandiga tushmaydi.
- Bitta uzun xatboshi. Xatboshisiz matnda tuzilma ko'rinmaydi, tekshiruvchi uchun esa band aynan shu ko'rinish bilan to'ldiriladi.
- Xulosa o'rniga takrorlash. Xulosa kirishni so'zma-so'z qaytarmaydi, balki dalillardan chiqqan fikrni aytadi.
- Vaqtni hisoblamaslik. Reja yozilmagan esse ko'pincha yarim yo'lda qoladi: xulosasiz matn esa darhol bir bandni yo'qotadi.
- Maydondan chiqib ketish. Belgilangan joydan tashqariga yozilgani tekshirilmaydi, qancha yaxshi yozilgan bo'lsa ham.
O'zini tekshirish: yozilgan esse mezonga mos keladimi
Mashq matnini yozib bo'lgach, shu yettita savolga javob bering. Natija har javobdan keyin qayta hisoblanadi.
Esse mezon bandlarini to'ldiradimi
"Ha" yoki "yo'q" deb javob bering — matningizni qo'lingizda ushlab turib.
Mavzudagi asosiy so'z kirishda va xulosada uchraydimi?Bu mavzuga muvofiqlik bandining eng oddiy belgisi.
Kirishda asosiy fikringiz bitta gapda aytilganmi?«Mening fikrimcha...», «Men hisoblaymanki...» — shu gap tezis bo'ladi.
Asosiy qismda kamida ikkita alohida dalil bormi?Har dalil o'z xatboshisida turishi kerak.
Har bir dalilda misol yoki sabab izohi bormi?«Chunki...» va «masalan...» so'zlarini matnda sanab ko'ring.
Xulosa kirishdagi tezisga javob beradimi?Xulosa kirishni so'zma-so'z takrorlamaydi, undan chiqqan fikrni aytadi.
Matnni yozib bo'lgach imlo uchun bir marta o'qib chiqdingizmi?Oxirgi uch daqiqani shunga qoldirish kerak.
Matn ajratilgan maydonga sig'dimi?Mashq paytida ham chegarani belgilab yozish foydali.
По-русски: эссе на национальном сертификате
Эссе — самая весомая открытая часть варианта и одновременно место, где чаще всего теряют балл. Причина не в знаниях: оценивается не общее впечатление от текста, а заполнение пунктов критерия. Традиционно это четыре направления — соответствие теме, структура, аргументация, язык и орфография. Поэтому даже неполное эссе получает не ноль, а ту часть, которая критерию соответствует, а красиво написанный текст «вокруг темы» теряет первый и самый дорогой пункт.
Рабочая схема такая. Две-три минуты уходят на план в черновике: тезис во введении, два-три аргумента в основной части, вывод, возвращающий к тезису. Каждый аргумент пишется по шаблону «утверждение — потому что — например»: именно «например» заполняет пункт аргументации, без примера утверждение в него не попадает. Последние три минуты отводятся на вычитку: есть ли слово из темы в тексте, отвечает ли вывод на тезис, в порядке ли орфография и знаки.
Правила самого листа ответов простые, но нарушаются каждую сессию: чистовик пишется только в отведённом поле, вышедшее за границу поля не проверяется, черновик не оценивается, исправление делается одной чертой, а не замазыванием. Выученный заранее текст — худшая стратегия: при чуть иной формулировке темы он не подходит и обнуляет первый пункт. Учить нужно структуру, а не текст.
Выше на странице два полных образца на узбекском языке с разметкой частей — рассуждение и «проблема и решение», двенадцать тренировочных тем и чек-лист из семи вопросов для самопроверки. Образцы написаны нами по школьной программе и не являются экзаменационными материалами: официальные критерии оценивания, спецификации предметов и образцы заданий бесплатно публикуются на uzbmb.uz, а сами темы экзамена заранее не объявляются.