Harbiy xizmat turlari va yoʻlni tanlash soʻrovnomasi

Soʻrovnoma: qaysi yoʻl sizga ochiq

Soʻrovnoma toʻqqizta yoʻlni koʻrib chiqadi va har biriga uchta belgidan birini qoʻyadi: ochiq — qonunda belgilangan shartlarga tushasiz, shartli — yoʻl bor, lekin biror shart hozir bajarilmagan yoki qaror komissiyaga havola, yopiq — hujjat bu toifani bevosita chetlab oʻtgan. Har bir satrda sabab va band raqami koʻrsatiladi, toʻqib chiqarilgan xulosa yoʻq: bandda yozilmagan narsa “yozilmagan” deb qoladi.

Soʻrovnoma hech qanday maʼlumotni yubormaydi: hammasi brauzerda, sahifaning oʻzida hisoblanadi. “Shartli” belgisi eng koʻp uchraydigan holat — masalan oʻqish uchun kechiktirish bor, lekin oʻqish tugagach yoʻl ochiladi.

Qonundagi toʻrt tur va ularning farqi

Qonunning 4-moddasi harbiy xizmatning toʻrt turini joriy etadi. Ularning ikkitasi majburiy (chaqiruv boʻyicha), bittasi ixtiyoriy (kontrakt), bittasi esa xizmatni oʻtaganlar uchun doimiy holat.

Beshinchi satr ataylab ajratilgan: muqobil xizmat qonunning alohida VI bobida turadi va harbiy xizmat turlari roʻyxatiga kirmaydi — u iqtisodiyot va ijtimoiy sohada kam malaka talab etiladigan ishlarni, shuningdek falokat va tabiiy ofat oqibatlarini bartaraf etish ishlarini bajarish bilan bogʻliq.

Chaqiruv tartibi: qayd etishdan komissiyagacha

Roʻyxatda turish joyini oʻzgartirish. Prezident qarori eʼlon qilingandan keyin chaqiriluvchi harbiy roʻyxatda turish joyini faqat uchta holatda oʻzgartirishi mumkin: boshqa joydagi ishga oʻtkazilganda, yangi turar joyga koʻchganda yoki taʼlim muassasasiga oʻqishga kirib, taʼlimni davom ettirish uchun ketayotganda. Asos tegishli hujjat bilan tasdiqlanishi lozim.

Kelmaslikning uzrli sabablari. Qonun ularni ham sanab oʻtgan: chaqiruv uchastkasiga kelishga imkon bermagan kasallik; yaqin qarindoshning (ota, ona, aka-uka, opa-singil, xotin, bola) vafoti yoki ogʻir kasalligi; fuqaroga bogʻliq boʻlmagan tabiiy ofat yoki boshqa holatlar. Sabab hujjat bilan tasdiqlanadi.

Kim chaqirilmaydi. Tinchlik davrida kechiktirish olgan va ozod etilgan shaxslar, shuningdek ishi yuzasidan surishtiruv yoki dastlabki tergov olib borilayotgan yoxud jinoyat ishi sudda koʻrilayotgan shaxslar muddatli harbiy xizmatga chaqirilmaydi.

Kechiktirish: oʻqish, oila, salomatlik

Kechiktirish hududiy komissiyaning qarori asosida uchta sababga koʻra beriladi: oilaviy sharoitga koʻra, salomatligiga koʻra va oʻqishni davom ettirish uchun. Oilaviy asoslar 21-moddaning ikkinchi qismida aniq sanab oʻtilgan — beshta band, va roʻyxat yopiq.

Ota-onasi vafot etgani, uzoq muddat betobligi yoki boshqa uzrli sabablarga koʻra chaqiriluvchini kamida besh yildan beri oʻz qaramogʻida saqlayotgan shaxslar uning ota-onasiga tenglashtiriladi.

Ozod etish: uchta asos

Kechiktirish bilan ozod etishni aralashtirmaslik kerak: kechiktirish muddatni suradi, ozod etish esa chaqiruvdan butunlay chiqaradi. Tinchlik davrida muddatli xizmatga va safarbarlik rezervidagi xizmatga chaqirilishdan ozod etiladi:

• salomatligiga koʻra harbiy xizmatga yaroqsiz deb topilgan chaqiriluvchilar;
• chaqiriluvchilar, ularning yaqin qarindoshlaridan biri (aka-uka, opa-singil) harbiy xizmatni oʻtash vaqtida halok boʻlgan yoki vafot etgan boʻlsa — bu toifa oʻz roziligi bilan chaqirilishi mumkin;
• roʻyxatdan oʻtgan diniy tashkilotlardan birida diniy rutba egasi boʻlgan chaqiriluvchilar.

Bundan tashqari jinoiy javobgarlikka tortilgan, shuningdek sudlanganlik holati tugallanmagan yoki sudlanganligi olib tashlanmagan fuqarolar harbiy xizmatga chaqirilmaydi — bu ozod etish emas, chaqirmaslik asosi.

Kontrakt yoʻli: besh toifa va saralash

Kontrakt boʻyicha xizmat — ixtiyoriy yoʻl: fuqaro davlat bilan vazirlik orqali kontrakt tuzadi, unda muddat, oʻzaro huquq va majburiyatlar yozib qoʻyiladi. Dastlabki kontrakt besh yilga tuziladi; yangi kontrakt ham besh yilga, agar yosh chegarasiga besh yildan kam qolgan boʻlsa — kamroq muddatga.

Oxirgi satrdagi “Harbiy tibbiyot instituti uchun 30 yoshgacha” — eng yangi oʻzgarish: 31-bandning “g” kichik bandi 2026-yil 10-fevraldagi PF-20-sonli Farmon tahririda berilgan, va unda institut Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy xavfsizlik va mudofaa universiteti tarkibida deb koʻrsatilgan.

Qonunning 24-moddasida yana bitta yoʻl bor: yuqori professional tayyorgarlikka va katta ish tajribasiga ega fuqarolar kontrakt boʻyicha harbiy xizmatda boʻlishning belgilangan yosh chegarasiga yetguniga qadar qabul qilinishi mumkin. Nizomda esa fan, madaniyat va sport arboblari hamda tor ixtisoslikdagi yuqori malakali mutaxassislar saralashdan oʻtmasdan qabul qilinishi mumkinligi yozilgan.

Saralash bosqichlari va muddatlar

Kontrakt boʻyicha xizmatga kirish istagini bildirgan fuqaro yashash joyidagi vazirlikning hududiy vakolatli organiga yoki unga boʻysunuvchi harbiy qismga ariza bilan murojaat qiladi. Arizasi koʻrib chiqishga qabul qilingan fuqaro nomzod hisoblanadi. Muqaddam kontraktda xizmat qilgan fuqaro arizada boʻshash sababi va holatlarini koʻrsatib oʻtadi.

• Nomzodni dastlabki oʻrganish — hujjatlarni yigʻish va oʻrganish, suhbat;
• psixologik oʻrganish — intellektual rivojlanganlik darajasi va psixoemotsional barqarorlik baholanadi;
• jismoniy tayyorgarlik darajasini baholash;
• kasbiy jihatdan muhim sifatlarni oʻrganish boʻyicha vazirlik belgilagan boshqa sinovlar;
• tibbiy koʻrik garnizon (hududiy) harbiy-tibbiy komissiyasida va maxsus tekshiruv (zarurat boʻlsa — davlat sirlariga ruxsatnoma).

Muddatlar. Saralash komissiyasining bayonnomasi tasdiqlangan kundan bir yil, harbiy-tibbiy komissiya xulosasi tibbiy koʻrik sanasidan olti oy davomida amal qiladi. Tibbiy koʻrikka saralash bayonnomasidan koʻchirma, shaxsni tasdiqlovchi hujjat nusxasi, ruhiy-asab, teri-tanosil, narkologik, ftiziatriya va OITSga qarshi kurash markazlari hamda sanitariya-epidemiologik xizmat maʼlumotnomalari, shuningdek ambulator tibbiy varaqadagi oxirgi besh yillik qaydlardan koʻchirma taqdim etiladi.

Rad etish asoslari. Nizomning 39-bandi oʻnta asosni sanab oʻtadi, ulardan ikkitasi eng koʻp savol tugʻdiradi. Birinchisi: jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan yoki tergov davom etayotgan boʻlsa, nomzod yakuniy qarorgacha koʻrib chiqilmaydi. Ikkinchisi: sodir etgan jinoyati uchun ayblov hukmi mavjud boʻlsa — qoʻllangan jazo turidan, sudlanganlik holati tugatilgani yoki olib tashlanganidan va amnistiyadan qatʼi nazar — rad javobi beriladi. Muddatli xizmatdagi harbiy xizmatchilar uchun xuddi shu qoida 44-bandda takrorlangan.

Erkak fuqaro uchun yana bitta shart bor, u koʻpincha eʼtibordan chetda qoladi: agar erkak fuqaro harbiy xizmatga majbur boʻlmasa, bu ham rad etish asosi. Yaʼni kontraktdan oldin harbiy hisob tartibga solingan boʻlishi kerak.

Idoraviy talablar bundan ham qattiqroq boʻlishi mumkin: nizom maxsus antropometrik parametrlarni vazirliklar belgilaydi deb yozadi. Masalan Milliy gvardiyada kontrakt boʻyicha xizmatga boʻy talabi erkaklar uchun 180 sm, ayollar uchun 175 sm — tafsilotlar Milliy gvardiyaga xizmatga kirish sahifasida, IIV boʻyicha esa xizmatga kirish talablari va jismoniy normativlar sahifalarida.

Taʼlim yoʻllari: litsey, kursantlik, harbiy kafedra

Uchta yoʻl xizmatga taʼlim orqali olib boradi va ularning har biri boshqa yoshda boshlanadi.

Toʻliq oʻquv kursini tamomlash yana bitta oqibatga ega: muddatli xizmatni yoki safarbarlik rezervidagi xizmatni oʻtagan va OTM harbiy tayyorgarlik boʻlinmasida ofitserlarni tayyorlash dasturi boʻyicha toʻliq kursni tamomlaganlar rezervga oʻtkaziladi.

Muqobil xizmat: kimga va qancha

Muqobil xizmat — chaqiruv boʻyicha harbiy xizmat oʻrnini bosadigan alohida tur: iqtisodiyot va ijtimoiy sohaning turli tarmoqlarida kam malaka talab etiladigan (yordamchi) ishlar, shuningdek falokat, halokat, tabiiy ofat va boshqa favqulodda vaziyatlar oqibatlarini bartaraf etish ishlari.

• Huquq kimda. 18 yoshdan 27 yoshgacha boʻlgan, harbiy roʻyxatda turuvchi va xizmatga chaqirilishi lozim fuqarolarda — agar ular diniy taʼlimoti qurol-yarogʻdan foydalanish va Qurolli Kuchlarda xizmat qilishga yoʻl qoʻymaydigan, roʻyxatga olingan diniy tashkilotlar hisobida tursalar.
• Muddat. 24 oy; oliy maʼlumotli fuqarolar uchun 18 oy. Taqqoslash uchun: muddatli harbiy xizmat 12 oy.
• Qanday chaqiriladi. Muqobil xizmatga chaqirish muddatli harbiy xizmatga chaqiriladiganlar uchun belgilangan tartibda amalga oshiriladi; chaqiruvni tashkil etish hududiy komissiyalar va tuman (shahar) hokimliklari zimmasida.
• Pul. Muqobil xizmatni oʻtayotgan fuqaroga ish haqining 80 foizi toʻlanadi, ushlab qolinadigan qism respublika budjetiga oʻtkaziladi.
• Qayerda. Turar joyidagi yoki mamlakatning boshqa mintaqalaridagi korxona, tashkilot va muassasalarda. Bunday korxonalar roʻyxati va ish turlarini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

Diqqat: muqobil xizmat huquqi eʼtiqod haqidagi ogʻzaki bayonot bilan paydo boʻlmaydi — qonun matni roʻyxatga olingan diniy tashkilot hisobida turishni talab qiladi. Ish, oila sharoiti, qoʻrquv yoki shaxsiy qarash bu huquqni bermaydi. Diniy rutba egasi esa muqobil xizmatga emas, chaqiruvdan ozod etishga tushadi.

Rezerv, zaxira va harbiy yigʻinlar

Xizmat tugaganidan keyin harbiy majburiyat tugamaydi: fuqaro rezervga yoki zaxiraga oʻtadi va harbiy yigʻinlarga jalb etilishi mumkin. Rezervda boʻlish yoshining chegarasi tarkibga va darajaga bogʻliq.

Ikkinchi daraja rezervida boʻlish yoshining chegarasi rezervdagi harbiy xizmatda boʻlish yoshining chegarasi hisoblanadi. Chegaraga yetgan yoki salomatligiga koʻra yaroqsiz deb topilgan harbiy xizmatga majburlar mudofaa ishlari organlari tomonidan isteʼfoga chiqariladi va harbiy roʻyxatdan chiqariladi.

Harbiy yigʻinlar. Rezervdagi harbiy xizmatga majburlar uchun yigʻinlarning muddati har yili birinchi toifali rezervdagilar uchun 30 sutkagacha, ikkinchi toifadagilar uchun 15 sutkagacha boʻlishi mumkin. Favqulodda vaziyatlarning oldini olish yoki oqibatlarini bartaraf etish uchun Prezident qarori asosida ikki oygacha jalb etilishi mumkin. Yigʻinlar davrida ish joyi (lavozimi) va oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladi, mehnat shartnomasi ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilinmaydi; borish-qaytish temir yoʻl va avtomobil transportida (taksidan tashqari) bepul, harbiy-tibbiy muassasalarda tibbiy xizmat bepul, hayot va salomatlik davlat tomonidan majburiy sugʻurtalanadi.

Xizmatda boʻlishning yosh chegarasi. Kontrakt boʻyicha xizmat qilayotgan oddiy askarlar, serjantlar va kichik ofitserlar uchun — 45 yosh; katta ofitserlar uchun — 50; polkovniklar uchun — 55; general-mayor, general-leytenant va general-polkovniklar uchun — 60 yosh. Chegaraga yetgan, yuqori kasbiy tayyorgarlikka ega va salomatligiga koʻra yaroqli harbiy xizmatchi bilan muddatni besh yilgacha uzaytirish toʻgʻrisida yangi kontrakt tuzilishi mumkin; bunda bildirgi amaldagi kontrakt tugashidan kamida toʻrt oy oldin beriladi.

Nima eʼlon qilinmagan

Bu sahifada faqat hujjatda yozilgan narsa bor. Quyidagilar esa ochiq matnlarda yoʻq — va biz ularni taxmin bilan toʻldirmaymiz:

• Safarbarlik rezervi badalining aniq summasi. Namunaviy shartnomada u “bazaviy hisoblash miqdorining ___ baravari” shaklida, boʻsh joy bilan yozilgan: kratlikni Vazirlar Mahkamasi belgilaydi, summa esa shartnoma imzolangan kundagi bazaviy hisoblash miqdoridan kelib chiqib aniqlanadi va keyin oʻzgartirilmaydi. Aniq raqamni tuman (shahar) mudofaa ishlari boʻlimida soʻrash kerak.
• Boʻsh lavozimlar roʻyxati. Kontraktga qabul boʻsh lavozimlar mavjudligidan kelib chiqib amalga oshiriladi, lekin vakansiyalarning umumiy ochiq roʻyxati chiqarilmaydi.
• Vazirliklarning maxsus talablari va antropometriyasi. Nizom ularni vazirliklar belgilaydi deb yozadi; idoraviy hujjatlarning bir qismi roʻyxatdan oʻtgan va ochiq (masalan Milliy gvardiya boʻyicha), bir qismi esa eʼlon qilinmaydi.
• Muqobil xizmat uchun korxonalar roʻyxati. Uni Vazirlar Mahkamasi belgilaydi; qaysi tumanda qanday ish joyi borligini hududiy mudofaa ishlari organi aytadi.
• Harbiy yigʻinlarga chaqiriladigan kishilar soni. Qonun uni qonunchilik bilan belgilanadi deb qoldirgan, raqamlar eʼlon qilinmaydi.
• Jismoniy tayyorgarlik normativlarining umumiy jadvali. Har bir vazirlik oʻz metodikasini qoʻllaydi: IIV va Milliy gvardiya jadvallari ochiq va ularni alohida sahifalarda keltirganmiz, Mudofaa vazirligining chaqiruv bosqichidagi jadvali esa ochiq matnda yoʻq.

По-русски: какие пути службы существуют и кому они открыты

Четыре вида службы. Закон «О всеобщей воинской обязанности и военной службе» вводит четыре вида: срочная служба, служба в мобилизационном призывном резерве, служба по контракту и служба резервистов, прошедших военную службу. Отдельно, в шестой главе, стоит альтернативная служба — она заменяет службу по призыву, но в перечень видов военной службы не входит. В мирное время на срочную службу и в мобилизационный резерв призывают мужчин от 18 до 27 лет, годных по состоянию здоровья.

Срочная — 12 месяцев, призыв раз в год. Срок срочной службы установлен в двенадцать месяцев календарно. Призыв проводится по решению Президента один раз в год — в марте—апреле, и решение публикуется минимум за месяц до начала призыва. До призыва есть приписка: регистрация на призывном участке проходит в октябре—ноябре последнего учебного года, с осмотром врачей — хирурга, терапевта, невропатолога, психиатра, окулиста, лора и стоматолога. С момента приписки гражданин состоит на воинском учёте.

Мобилизационный призывной резерв. Туда берут тех, кто годен — в том числе годен с ограничениями, — не имеет права на отсрочку или освобождение, но не призван в очередной срок; зачисляют до достижения 27 лет. Условий два: денежный взнос на специальный счёт Минобороны и один месячный сбор за весь период службы. Сумма взноса в типовом договоре записана как кратность базовой расчётной величины на день подписания; саму кратность устанавливает Кабинет Министров, в положении её нет. Платить можно в течение года после зачисления, через Xalq banki, целиком или частями. Кто внёс взнос и прошёл сбор — освобождается от призыва на срочную службу и переводится в резерв Вооружённых Сил, а через 12 месяцев получает военный билет с соответствующей отметкой. Отдельная возможность для студентов: учащиеся дневной и вечерней форм вуза могут с их согласия пойти в мобилизационный резерв, а месячный сбор проходят в июле—августе.

Отсрочки и освобождения. Отсрочка даётся по решению территориальной комиссии по трём основаниям: семейные обстоятельства (пять конкретных пунктов — нетрудоспособные родители без другого совершеннолетнего сына, одинокий родитель с двумя и более детьми до 16 лет, брат на срочной службе в день призыва, один несовершеннолетний ребёнок, воспитываемый без матери, жена с инвалидностью I или II группы при двух и более несовершеннолетних детях), по состоянию здоровья и для продолжения учёбы — до её окончания, включая дневное обучение в вузе. Исключённый из учебного заведения отсрочку теряет. Вечерняя и заочная формы права на учебную отсрочку не дают. Освобождают от призыва троих: признанных негодными по здоровью; тех, у кого брат или сестра погиб либо умер при прохождении службы (эта категория может быть призвана по собственному согласию); имеющих духовный сан в зарегистрированной религиозной организации. Отдельно: не призывают тех, кто привлечён к уголовной ответственности или чья судимость не погашена и не снята.

Контракт. Положение, утверждённое ПП-4447, перечисляет пять категорий. На должности солдат и сержантов — военнообязанные и женщины до 30 лет, а также военнослужащие, прошедшие срочную службу; ранее служившие по контракту солдаты и сержанты — до 40 лет. На должности солдат, сержантов и офицеров — прошедшие срочную службу или мобилизационный резерв, имеющие высшее образование, до 30 лет. На должности курсантов вузов — с 17 до 23 лет, военнослужащие и военнообязанные без офицерского звания с 18 до 25, студенты вузов — до 26 лет, а для Военно-медицинского института Университета военной безопасности и обороны — до 30 лет (эта норма в редакции Указа ПФ-20 от 10.02.2026). На офицерские должности — офицеры резерва и запаса до 40 лет. Первый контракт заключается на пять лет. Отбор включает предварительное изучение и собеседование, психологическое изучение, оценку физподготовки, иные проверки ведомства, медосмотр и спецпроверку; протокол отбора действует год, заключение военно-врачебной комиссии — полгода.

Почему отказывают. В п.39 положения десять оснований. Практически значимые: отсутствие гражданства Узбекистана или наличие другого гражданства; выход за установленный законом возрастной предел; мужчина, не являющийся военнообязанным; возбуждённое уголовное дело или идущее следствие — до окончательного решения; обвинительный приговор в прошлом независимо от вида наказания, погашения судимости и амнистии; увольнение с прежнего контракта за поступок, порочащий военнослужащего; несоответствие специальным требованиям ведомства; негодность по здоровью; отказ соблюдать связанные со службой ограничения.

Альтернативная служба. Право на неё есть только у граждан 18—27 лет, состоящих на воинском учёте и подлежащих призыву, если они состоят в зарегистрированных религиозных организациях, вероучение которых не допускает использования оружия и службы в Вооружённых Силах. Срок — 24 месяца, для граждан с высшим образованием — 18 месяцев; выплачивается 80% заработка, остальное идёт в республиканский бюджет. Перечень предприятий и видов работ определяет Кабинет Министров.

После службы. Прошедшие службу зачисляются в резерв и могут привлекаться на военные сборы: до 30 суток в год для первой категории резерва и до 15 суток для второй, а при чрезвычайных ситуациях — до двух месяцев по решению Президента. На время сборов сохраняются рабочее место и средний заработок. Предельный возраст пребывания в резерве для солдат и сержантов — 35 лет в первой степени и 45 лет во второй, для младших офицеров 40 и 50, для старших 50 и 55, для генералов 55 и 60 лет. Предельный возраст на самой службе по контракту: 45 лет для солдат, сержантов и младших офицеров, 50 для старших офицеров, 55 для полковников, 60 для генералов, с возможностью продления на срок до пяти лет.